Xitayning qazaqistandiki bash elchisi jang shyaw yene naraziliq sewebkari boldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-08-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Sérik ajibay xitayning almutadiki konsulxanisining aldida namayish qildi. 2020-Yili 3-awghust, qazaqistan.
Sérik ajibay xitayning almutadiki konsulxanisining aldida namayish qildi. 2020-Yili 3-awghust, qazaqistan.
rferl.org

Qazaqistanning bolupmu bir qatar qazaq tilliq metbu'atliridin melum bolushiche, xitayning qazaqistanda turushluq bash elchisi jang shyawning yéqinda qilghan bildürüshi yene bir qétim qazaqistanliqlarning naraziliqini peyda qilghan.

"Bayraq öz" yéngiliqlar torida élan qilin'ghan "Xitayning qazaqistandiki elchisi: 'ikki el eskiri bir meqset yolida kürishidu'" namliq maqalida körsitilishiche, xitayning qazaqistandiki bash elchisi jang shyaw xitay xelq azadliq armiyisining qurulghanliqi küni harpisida qazaqistan we xitayning herbiy sahediki hemkarliqigha munasiwetlik pikir bildürgeniken. U buni yerlik metbu'atlarning birige bergen söhbitide éytqan.

Jang shyaw mundaq dégen: "Her ikki armiye mutexessisler bilen pat-pat almiship, tejribe almashturup turidu. Qosh terep mushu hemkarliqning arqisida herbiy bayqashlar we teyyarliqlar ishida chong utuqlarni qolgha keltürdi. Xitay we qazaqistan rayon tinchliqini qoghdap, el da'iriside renglik inqilablarning orun élishigha yol bermeydu. Bixeterlik, mudapi'e, tinchliq üchün her ikki terep bir meqset yolida kürishidu."

Maqalida yene déyilishiche, elchi xitayning qazaqistan bilen hertereplime ishlep, "Millet lidérliri" tüzgen kélishimni buningdin kéyinmu rawajlandurush toghriliq teklipni her qachan qarap chiqidighanliqini yetküzgeniken.

Igilishimizche, xitay elchisining bu sözliri qazaqistandiki pa'aliyetchiler, ziyaliylar, ahale ichide küchlük ghulghula qozghighan we köpligen ijtima'iy taratqularda qiziqarliq témilarning biri süpitide muhakime qilin'ghan.

"Azadliq" radiyosida bérilgen "Xitay elchisining sözige narazi bolup, yalghuz kishilik namayishqa chiqqan turghun 15 kün qamaldi" namliq maqalidin melum bolushiche, 3-awghustta almuta shehirining turghuni sérk ejibay xitayning almutadiki konsulxanisi aldida naraziliq herikiti uyushturghan. Sérk ezhibay xitay elchisining ikki el otturisidiki herbiy hemkarliq toghriliq qilghan pikrini bashqa bir memliketning ichki ishlirigha arilashqanliq dep hésablighan we xitay elchisini qazaqistandin chiqiriwétishni telep qilghan. U saqchilar teripidin tutulup, sot délosi turghuzulghan. U "Qanunsiz pa'aliyet ötküzdi", "Saqchi xizmetchilirining teleplirini orunlimidi" dégen'ge oxshash eyibler bilen 15 kün qamalghan. Sérk ejibay özige qoyulghan eyiblerni iqrar qilmighan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan "Atayurt pida'iyliri" teshkilatining ezasi qayrat baytolla ependi mundaq dédi: "Yéqindin buyan qazaqistan axbarat qorallirida xitay xelq jumhuriyitining qazaqistandiki elchisi jang shyaw ependining xitay xelq azadliq armiyisining qurulghanliqining 93 yilliqigha munasiwetlik sözligen sözi muhakime qiliniwatidu. Jang shyaw xitay we qazaqistan armiyisi qazaqistanda bolidighan bezi inqilabiy heriketlerge birliship qarshi turidu dégen pikirlerni qilghan. Mushuninggha baghliq biz jang shyawgha ilgirimu qazaqistanning ichki ishlirigha arilashmasliq toghriliq eskertish qilghan iduq. Bu kishi shangxey hemkarliq teshkilatining bezi bir maddilirigha qarita éytqan bolushi mumkin. U yerdimu mundaq nersiler körsitilmigen. Emdi ortaq herbiy meshiqlinishke oxshash nersiler bolushi mumkin, emma jang shyaw éytqan mesililerni körsek bolatti. Ikkinchidin, jang shyaw ependi sherqiy türkistanda türmilerde, lagérlarda azabliniwatqan bigunah Uyghur, qazaq oxshash az sanliq milletlerni qamawatqanliqini iqrar qilmidi. Biz uninggha 3 milyon Uyghurning, 500 ming qazaqning, 50 ming qirghizning türme we lagérlarda azab chékiwatqanliqini éytqanda, u buni siyasiy terbiyilesh lagérliri emes, belki ilim, bilim we téxnika öginidighan lagérlar dégen jawabni bergenidi."

Qayrat baytolla jang shyawning heqiqetni éytishtin qachidighan, heqiqiy diplomatqa xas xususiyetlerdin mehrum adem ikenlikini bildürdi.

"Libérti" hoquq qoghdash herikitining rehbiri ghalim agélé'u'of ependi barliq mesilining qazaqistan we xitay otturisida tüzülgen kélishimge baghliq ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Bizde xataliqlar intayin köp. Biz xitaydin intayin köp miqdarda qerz alduq. Buni hemmisi yaxshi bilidu. Bu öz nöwitide memlikitimizning igilik hoquqighimu selbiy tesir yetküzüshi mumkin. Shundaq mesilimu turuwatidu. Néfit we bashqimu yer asti bayliqlirining mutleq köp qismi xitaygha sétiwétilgen. Ikki memliket otturisida imzalan'ghan kélishimning bezi maddiliri boyiche ular heqiqetenmu bir-birige yardem körsitishi mumkin. Yeni bu yerde ular özlirining hakimmutleq tüzümini saqlap qélishni közde tutidu. Mubada shundaq kélishim mewjut bolsa, xitay yardemge kélip, qazaqistanning ichki ishlirigha arilishish hoquqigha ige."

Siyasetshunas qehriman ghojamberdining pikriche, merkiziy asiya memliketliride, shu jümlidin qazaqistanda siyasiy-ijtima'iy krizis yüz berse, xitay esker bilen basturup kirishi mumkin iken. U buning seweblirini körsitip, mundaq dédi: "Hazir xitay ichki siyasette insan hoquqini, démokratiyini depsende qiliwatqan hakimmutleq dölet. Uyghuristanda milyonlighan Uyghur, qazaq, qirghiz, bashqa türk-musulmanlarni yighiwélish lagérlirigha qamap, Uyghurlargha nisbeten irqiy qirghinchiliq siyasitini ilgiri sürüwatqan dölet. Sirtqi siyasette dunyadiki démokratik döletlerge tehdit séliwatqan dölet. Shuning üchün qazaqistanda renglik inqilab ya siyasiy krizislar bolsa, xitay armiyisi bilen bésip kirishi mumkin. Shangxey hemkarliq teshkilatida xitay özining siyasitini ilgiri sürüwatidu. Teshkilat qoral qollinishqa oxshash mesililerni hel qilalmaydu. Ikkinchidin, xitay merkiziy asiyagha bésip kirse, u shangxey hemkarliq teshkilatining qararini almastin qilidu."

Qehriman ghojamberdi xitayning köpinche ikkitereplimilik kélishimler asasida ishleydighanliqini, bu teshkilatning peqet iqtisadiy, chégra mesililirini hel qilish oxshash mesililer bilen shughullinidighan teshkilat ikenlikini bildürdi. U yene xitayning merkiziy asiyagha tehdit séliwatqan eng xeterlik bir memliket bolghanliqtin, merkiziy asiya döletlirining, jümlidin qazaqistanning özining tashqi we ichki siyasitini belgilesh lazimliqini, bixeterlikni kücheytip, da'im hoshiyar bolush kéreklikini körsetti.

Melum bolushiche, shangxey hemkarliq teshkilati 2001-yili xitay, rusiye, qazaqistan, tajikistan, qirghizistan we özbékistan teripidin qurulghan xelq'ara teshkilatiken. 2017-Yili uninggha hindistan we pakistan eza bolup kirgen. Bu teshkilat herbiy teshkilat bolmay, u muqimliqni we bixeterlikni mustehkemlesh, térrorluqqa, bölgünchilikke, esebiylikke we zeherlik etkeschilikke qarshi turushni meqset qilidiken.

Qazaqistandiki xitay bash elchisi jang shyawning ilgiriki bir qanche qétimliq sözliri qazaqistan jama'etchilikide küchlük naraziliq qozghighan bolup, uning söz qilghandiki hakawurluqliri we qopal ibariliri qazaqistan milletperwerliri arisida qattiq selbiy inkasni keltürüp chiqarghanidi.

Toluq bet