Хитайдин қазақистанға қечип чиққан икки қазақ сиясий панаһлиқ тилигүчигә панаһлиқ берилгән

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-10-22
Share
Atayurt-Pidaiyliri-201908.jpg «Атаюрт пидаийлири» тәшкилати паалийитидин бир көрүнүш. 2019-Йили авғуст. Алмута, қазақистан.
RFA/Oyghan

Хәлқара аммиви ахбарат васитилири вә таратқулиридин мәлум болушичә, болупму 2018-йилдин башлап хитайниң уйғур елидики түркий-мусулман хәлқләргә елип бериватқан еғир бесим сиясити, хитайниң «тәрбийәләш мәркизи» дәп ативалған «җаза лагерлири» мәсилиси оттуриға чиқишқа башлиғаниди. Хитай һөкүмитиниң түрлүк бесимлиридин қутулуш амаллирини издәп, қошна қазақистанға һәр хил йоллар арқилиқ қечип чиққанларниң сани барғансери өскән болсиму, әмма кейинки вақитларда мундақ вәқәләр бесилишқа қарап йүзләнгәниди. Чүнки уларниң панаһлиқи қазақистан һөкүмити тәрипидин қобул қилинмай вә хитайға қайтуруп бериш хәвпи туғулғаниди. Шу сәвәбтин уларниң бәзилири қазақистанни ташлап, үчинчи бир дөләттин панаһлиқ сорашқа мәҗбур болған.

Әнә шу хитай зулумидин қачқанлар арисида икки қазақ йигити қастер мусаханули билән мурағер алимулиниңму болғанлиқи ениқ. Улар өткән йили 8-өктәбир күни уйғур елиниң дөрбилҗин наһийәсидин қазақистанға қечип чиққан. Көп вақит өтмәйла улар алмута шәһиридә өткән ахбарат йиғинида өзлириниң хитай чеграсидин қанунсиз өтүп, қазақистанға чиққанлиқини, қазақистан һөкүмитидин сиясий панаһлиқ тәләп қилидиғанлиқини билдүргән. Йеқинда қазақистан аммиви ахбарат васитилиридә қастер мусаханули билән мурағер алимулиға қазақистан һөкүмити тәрипидин панаһлиқ һоқуқи берилгәнлики һәққидә хәвәрләр тарқалди.

«Пәрғанә ру» агентлиқида елан қилинған анна козирева вә бағдат асилбекниң «әгәр растини ейтсақ, биз үмид қилмиғандуқ. Шинҗаңниң етникилиқ қазақлири қазақистанда панаһлиқ һоқуқини алди» намлиқ мақалисидә ейтилишичә, қастер мусаханули вә мурағер алимулиға бу һоқуқниң берилиши қазақистан һөкүмитиниң уйғур елидики хитай бесимидин қечип чиққанларға берилгән тунҗи һоқуқкән. Буниңғичә қазақистан рәһбәрлики қошна әл билән бу мәсилә үстидә талишишни лайиқ көрмигән болса, мәмликәт президенти хитайда қазақларниң аммиви тәқиблиниши вә уларниң «тәрбийәләш лагерлириға» әвәтилиши һәққидә хәвәрләрни көптүрүлгән дәп тәкитлигәникән. Мәзкур мақалида қастер мусаханули вә мурағер алимулиниң хитай сақчилири тәрипидин тутқун қилинишидин вә қазақистанға қечип чиқишидин та панаһлиқ һоқуқи алғанға қәдәр баштин өткүзгәнлири ейтилған. Мақалида йәнә 2009-йили йүз бәргән үрүмчи вәқәсидин кейин хитай һөкүмити тәрипидин йәрлик хәлқләрни диний вә етникилиқ келип чиқишлири җәһәттин тәқибләшлириниң күчәйгәнлики, буниң пәқәт уйғурларла әмәс, бәлки қазақ вә қирғизларниңму бешиға кәлгәнлики тәкитләнгән. Уларниң мутләқ көпи тоқулған әйибләшләр билән тутулуп, җаза лагерлириға қамалғаникән.

Қазақ тиллиқ мәтбуатлардин «адирна» миллий торида берилгән «панаһлиқ һоқуқини алған қастер билән мурағер пуқралиқни қачан алиду?» дегән мақалида дейилишичә, уларниң адвокати баурҗан азаноф өткән йили панаһлиқ бериш һәққидә илтимасиниң толуқи билән қанаәтләндүрүлгәнликини ейтқан. У панаһлиқ һоқуқиниң бир йилға берилидиғанлиқини, бир йилдин кейин бәш йилға берилидиған «пуқралиқи йоқ шәхс» һөҗҗитини елиш лазимлиқини, пәқәт шуниңдин кейин қазақистан җумһурийитиниң пуқралиқини елиш мәсилисиниң қарилидиғанлиқини билдүргән.

Игилигән хәвәрләргә қариғанда, қастер мусаханули билән мурағер алимули чеграни бузуп кирип, көп вақит өтмәйла қазақистан даирилири тәрипидин солап қоюлғаникән. Бу икки панаһлиқ тилигүчиниң тәқдиригә диққәт бөлгән бәзи қазақистанлиқ өктичиләр уларниң қәтий хитайға өткүзүп бәрмәсликини тәләп қилса, «атаюрт пидаийлири» охшаш тәшкилатлар уларни өз һимайиси астиға алған.

Биз һазирчә туруватқан орнини намәлум тутуватқан қастер мусаханули билән алақилашқинимиздә, у өзиниң уйғур елиниң шихо шәһиридики лагерда ятқанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «2009-йили үрүмчидә көтирилиш болдиғу, мана шуниң билән алақәң бар деди. Қорғаста туридиған садам дегән достум болғаниди, у уйғур балиси. Шуниң билән хәвәрләшкән идим. Шуниңдин кейин мени 4 йил 8 айға сиясий мадда бойичә қамивәтти. Дәсләптә бир йерим йил қаттиқ қийналдим. Қамақта яхши күн көрмидуққу. Күндә қийнаш. ятқан йеримдә 3000 уйғур болған. Қамақтин чиққандин кейинму арам болмиди. 2019-Йилдин башлап уни немә қилдиңлар?, буни немә қилдиңлар ?дәп, күндә тәкшүрүш, күндә чақириш. Уни тонумсән, буни тонумсән дәп, арам бәрмиди.»

Қастер мусаханули 2017-йили түрмидин чиқип, өйигә кәлгәндин кейин у қаттиқ контрол астиға елинған болуп, бир йил төрт ай давамида йәрлик һөкүмәт уюштурған сиясий тәрбийәләш паалийәтлиригә қатнаштурған. Қастер қатарлиқларға өзлири туруватқан райондин сиртқа чиқиш мәний қилинған болуп, ишләшкә рухсәт сориған болсиму, рухсәт алалмиған. 2019-Йили авғуст ейиниң ахирида «қайта тәрбийәләш лагери» ға қамаш тоғрилиқ хәвп туғулғанда, у мурағер алимули билән 6-өктәбирдә қазақистанға қечип чиққан.

Қастер мусаханули өзлириниң ишиниң иҗабий һәл қилинишиға болупму адвокат абдулла бақбергенниң көп мәниви вә маддий күч чиқарғанлиқини алаһидә тәкитлиди.
Радийомиз зияритини қобул қилған «нағиз атаюрт пидаийлири» тәшкилатиниң башлиқи бекзат мәхсутқан оғли қастер мусаханули вә мурағер алимули ишиниң тегишлиқ органлар тәрипидин қаралғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «уларниң һәммиси қатнашқан комиссийәдә улар һәқиқәтәнму хитайдин бесим көргән, уларниң миллитигә, диниға хәвп туғулған. Шуниң үчүн қазақистанға қечип өткән дегән хуласә чиқирилған. Йәни хитайда башқа милләтләргә бесим көрситиливатқанлиқини иқрар қилған. Биз немә үчүн алди билән панаһлиқ һоқуқини елишқа һәрикәт қилдуқ. Униң сәвәби шуниңдики, бизниң ‹нағиз атаюрт пидаийлири'да төт йил мабәйнидә хитайда қирғинчилиқниң болуватқанлиқини етирап қилсун дегән арман, мәқсәт болди. Комиссийәниң бу иш бойичә алған қарари уларниң хитайда бесим көргәнликини тәстиқлиди. Йәни қазақистан һөкүмити хитайда қирғинчилиқ сияситиниң йүргүзүлүватқанлиқини етирап қилди. Бизниң чоң ғәлибимиз мана шу. Хитай болса буни иқрар қилмайду. Мумкин у бу җәһәттә башқа пиланларни түзүватқан болса керәк. Чүнки бу икки йигит өзлириниң бесим көргәнликини елан қилғандин буян хитай өзиниң бу йәрдики адәмлири арқилиқ уларға көплигән яла-төһмәтләрни япти. Бирлири мал оғрилиған, бирлири қәриз болуп, пулини бермәй қечип кәткән деди. Демәк уларни җинайәтчиләр сүпитидә хитайға қайтурмақчи болди. Хитайдин кәлгән адәмләр бизгә мундақ деди: ‹хитайда тарбағатай вә илидики адәмләргә қастер билән мурағерни биз аллиқачан елип келивалдуқ. Биз уларни қамап қойдуқ. Улар әмди йеқинда сотлиниду' дегән ялған хәвәрни тарқитипту. Хитай қастер билән мурағерниң бу яққа кәткәнликидин қаттиқ әнсиригән. Башқилар қорқсун дәп ялған ейтқан. Биз мушу комиссийәгә вә һакимийәттики адәмләргә бу мәсилидә рәһмитимизни ейтимиз».

Игилишимизчә, хитайниң бесим сияситидин қазақистанға қечип чиққан қазақлар, уйғурлар қазақистанда панаһлиқ руқсити алалмиғандин кейин үчинчи мәмликәткә чиқип кетишкә мәҗбур болған. Һәтта қазақистан илгири бирқисим уйғур қачақларни хитайға қайтуруп бәргәниди. Хәлқара һоқуқ қоғдаш тәшкилатлириму қазақистан һөкүмитини бу һәқләрдә бир нәччә қетим агаһландурған вә әйиблигәникән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт