Xitaydin qazaqistan'gha qéchip chiqqan ikki qazaq siyasiy panahliq tiligüchige panahliq bérilgen

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-10-22
Share
Atayurt-Pidaiyliri-201908.jpg "Atayurt pida'iyliri" teshkilati pa'aliyitidin bir körünüsh. 2019-Yili awghust. Almuta, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Xelq'ara ammiwi axbarat wasitiliri we taratquliridin melum bolushiche, bolupmu 2018-yildin bashlap xitayning Uyghur élidiki türkiy-musulman xelqlerge élip bériwatqan éghir bésim siyasiti, xitayning "Terbiyelesh merkizi" dep atiwalghan "Jaza lagérliri" mesilisi otturigha chiqishqa bashlighanidi. Xitay hökümitining türlük bésimliridin qutulush amallirini izdep, qoshna qazaqistan'gha her xil yollar arqiliq qéchip chiqqanlarning sani barghanséri ösken bolsimu, emma kéyinki waqitlarda mundaq weqeler bésilishqa qarap yüzlen'genidi. Chünki ularning panahliqi qazaqistan hökümiti teripidin qobul qilinmay we xitaygha qayturup bérish xewpi tughulghanidi. Shu sewebtin ularning beziliri qazaqistanni tashlap, üchinchi bir dölettin panahliq sorashqa mejbur bolghan.

Ene shu xitay zulumidin qachqanlar arisida ikki qazaq yigiti qastér musaxanuli bilen muraghér alimuliningmu bolghanliqi éniq. Ular ötken yili 8-öktebir küni Uyghur élining dörbiljin nahiyesidin qazaqistan'gha qéchip chiqqan. Köp waqit ötmeyla ular almuta shehiride ötken axbarat yighinida özlirining xitay chégrasidin qanunsiz ötüp, qazaqistan'gha chiqqanliqini, qazaqistan hökümitidin siyasiy panahliq telep qilidighanliqini bildürgen. Yéqinda qazaqistan ammiwi axbarat wasitiliride qastér musaxanuli bilen muraghér alimuligha qazaqistan hökümiti teripidin panahliq hoquqi bérilgenliki heqqide xewerler tarqaldi.

"Perghane ru" agéntliqida élan qilin'ghan anna koziréwa we baghdat asilbékning "Eger rastini éytsaq, biz ümid qilmighanduq. Shinjangning étnikiliq qazaqliri qazaqistanda panahliq hoquqini aldi" namliq maqaliside éytilishiche, qastér musaxanuli we muraghér alimuligha bu hoquqning bérilishi qazaqistan hökümitining Uyghur élidiki xitay bésimidin qéchip chiqqanlargha bérilgen tunji hoquqken. Buningghiche qazaqistan rehberliki qoshna el bilen bu mesile üstide talishishni layiq körmigen bolsa, memliket prézidénti xitayda qazaqlarning ammiwi teqiblinishi we ularning "Terbiyelesh lagérlirigha" ewetilishi heqqide xewerlerni köptürülgen dep tekitligeniken. Mezkur maqalida qastér musaxanuli we muraghér alimulining xitay saqchiliri teripidin tutqun qilinishidin we qazaqistan'gha qéchip chiqishidin ta panahliq hoquqi alghan'gha qeder bashtin ötküzgenliri éytilghan. Maqalida yene 2009-yili yüz bergen ürümchi weqesidin kéyin xitay hökümiti teripidin yerlik xelqlerni diniy we étnikiliq kélip chiqishliri jehettin teqibleshlirining kücheygenliki, buning peqet Uyghurlarla emes, belki qazaq we qirghizlarningmu béshigha kelgenliki tekitlen'gen. Ularning mutleq köpi toqulghan eyibleshler bilen tutulup, jaza lagérlirigha qamalghaniken.

Qazaq tilliq metbu'atlardin "Adirna" milliy torida bérilgen "Panahliq hoquqini alghan qastér bilen muraghér puqraliqni qachan alidu?" dégen maqalida déyilishiche, ularning adwokati ba'urjan azanof ötken yili panahliq bérish heqqide iltimasining toluqi bilen qana'etlendürülgenlikini éytqan. U panahliq hoquqining bir yilgha bérilidighanliqini, bir yildin kéyin besh yilgha bérilidighan "Puqraliqi yoq shexs" höjjitini élish lazimliqini, peqet shuningdin kéyin qazaqistan jumhuriyitining puqraliqini élish mesilisining qarilidighanliqini bildürgen.

Igiligen xewerlerge qarighanda, qastér musaxanuli bilen muraghér alimuli chégrani buzup kirip, köp waqit ötmeyla qazaqistan da'iriliri teripidin solap qoyulghaniken. Bu ikki panahliq tiligüchining teqdirige diqqet bölgen bezi qazaqistanliq öktichiler ularning qet'iy xitaygha ötküzüp bermeslikini telep qilsa, "Atayurt pida'iyliri" oxshash teshkilatlar ularni öz himayisi astigha alghan.

Biz hazirche turuwatqan ornini namelum tutuwatqan qastér musaxanuli bilen alaqilashqinimizde, u özining Uyghur élining shixo shehiridiki lagérda yatqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "2009-Yili ürümchide kötirilish boldighu, mana shuning bilen alaqeng bar dédi. Qorghasta turidighan sadam dégen dostum bolghanidi, u Uyghur balisi. Shuning bilen xewerleshken idim. Shuningdin kéyin méni 4 yil 8 aygha siyasiy madda boyiche qamiwetti. Deslepte bir yérim yil qattiq qiynaldim. Qamaqta yaxshi kün körmiduqqu. Künde qiynash. Yatqan yérimde 3000 Uyghur bolghan. Qamaqtin chiqqandin kéyinmu aram bolmidi. 2019-Yildin bashlap uni néme qildinglar?, buni néme qildinglar ?dep, künde tekshürüsh, künde chaqirish. Uni tonumsen, buni tonumsen dep, aram bermidi."

Qastér musaxanuli 2017-yili türmidin chiqip, öyige kelgendin kéyin u qattiq kontrol astigha élin'ghan bolup, bir yil tört ay dawamida yerlik hökümet uyushturghan siyasiy terbiyelesh pa'aliyetlirige qatnashturghan. Qastér qatarliqlargha özliri turuwatqan rayondin sirtqa chiqish meniy qilin'ghan bolup, ishleshke ruxset sorighan bolsimu, ruxset alalmighan. 2019-Yili awghust éyining axirida "Qayta terbiyelesh lagéri" gha qamash toghriliq xewp tughulghanda, u muraghér alimuli bilen 6-öktebirde qazaqistan'gha qéchip chiqqan.

Qastér musaxanuli özlirining ishining ijabiy hel qilinishigha bolupmu adwokat abdulla baqbérgénning köp meniwi we maddiy küch chiqarghanliqini alahide tekitlidi.
Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan "Naghiz atayurt pida'iyliri" teshkilatining bashliqi békzat mexsutqan oghli qastér musaxanuli we muraghér alimuli ishining tégishliq organlar teripidin qaralghanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Ularning hemmisi qatnashqan komissiyede ular heqiqetenmu xitaydin bésim körgen, ularning millitige, dinigha xewp tughulghan. Shuning üchün qazaqistan'gha qéchip ötken dégen xulase chiqirilghan. Yeni xitayda bashqa milletlerge bésim körsitiliwatqanliqini iqrar qilghan. Biz néme üchün aldi bilen panahliq hoquqini élishqa heriket qilduq. Uning sewebi shuningdiki, bizning 'naghiz atayurt pida'iyliri'da töt yil mabeynide xitayda qirghinchiliqning boluwatqanliqini étirap qilsun dégen arman, meqset boldi. Komissiyening bu ish boyiche alghan qarari ularning xitayda bésim körgenlikini testiqlidi. Yeni qazaqistan hökümiti xitayda qirghinchiliq siyasitining yürgüzülüwatqanliqini étirap qildi. Bizning chong ghelibimiz mana shu. Xitay bolsa buni iqrar qilmaydu. Mumkin u bu jehette bashqa pilanlarni tüzüwatqan bolsa kérek. Chünki bu ikki yigit özlirining bésim körgenlikini élan qilghandin buyan xitay özining bu yerdiki ademliri arqiliq ulargha köpligen yala-töhmetlerni yapti. Birliri mal oghrilighan, birliri qeriz bolup, pulini bérmey qéchip ketken dédi. Démek ularni jinayetchiler süpitide xitaygha qayturmaqchi boldi. Xitaydin kelgen ademler bizge mundaq dédi: 'xitayda tarbaghatay we ilidiki ademlerge qastér bilen muraghérni biz alliqachan élip kéliwalduq. Biz ularni qamap qoyduq. Ular emdi yéqinda sotlinidu' dégen yalghan xewerni tarqitiptu. Xitay qastér bilen muraghérning bu yaqqa ketkenlikidin qattiq ensirigen. Bashqilar qorqsun dep yalghan éytqan. Biz mushu komissiyege we hakimiyettiki ademlerge bu mesilide rehmitimizni éytimiz".

Igilishimizche, xitayning bésim siyasitidin qazaqistan'gha qéchip chiqqan qazaqlar, Uyghurlar qazaqistanda panahliq ruqsiti alalmighandin kéyin üchinchi memliketke chiqip kétishke mejbur bolghan. Hetta qazaqistan ilgiri birqisim Uyghur qachaqlarni xitaygha qayturup bergenidi. Xelq'ara hoquq qoghdash teshkilatlirimu qazaqistan hökümitini bu heqlerde bir nechche qétim agahlandurghan we eyibligeniken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.