Мутәхәссисләр: бүгүнки хараблишиватқан қазақистан уйғуршунаслиқи саһәсидә илгири галина баратовадәк қабил тәтқиқатчилар хизмәт қилғаниди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-08-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йәттису уйғурлири тарихи мутәхәссиси, тарих пәнлириниң кандидат доктори галина баратова. 1980-Йиллар.
Йәттису уйғурлири тарихи мутәхәссиси, тарих пәнлириниң кандидат доктори галина баратова. 1980-Йиллар.
RFA/Oyghan

Мәлумки, өткән әсирниң болупму 80-йиллиридин башлап қазақистанда уйғурларниң өтмүш тарихи, қурған мәмликәтлири, мәдәнийити, мустәқиллиқ үчүн елип барған күриши бойичә тәтқиқатлар үзлүксиз йүргүзүлүшкә башлиғаниди. Мәзкур тәтқиқатлар асасән 1949-йили қазақистан пәнләр академийәсидә уйғур-туңган мәдәнийитини тәтқиқ қилиш бөлүминиң ечилиши билән башланди. Кейинрәк, йәни 1963-йили, тилшунаслиқ институти йенида уйғуршунаслиқ бөлүмидә, 1986-йили болса, шу академийә тәркибидә қурулған уйғуршунаслиқ институтида давам қилди. Бу җәһәттә әршидин һидайәтоф, малик кәбироф, давут исийеф, руқийәм хоҗайева, гегил исқақоф қатарлиқ уйғур тарихчилири көплигән әмгәкләрни елан қилди. Уларниң мутләқ көп қисми аләмдин өткән болсиму, лекин һазирқи әвладлар уларни хатириләп кәлмәктә.

Йеқинда алмутада нәшр қилинидиған җумһурийәтлик «уйғур авази» гезитидә йәттису уйғурлириниң тарихи бойичә мутәхәссис, тарих пәнлириниң кандидат доктори галина султан қизи баратованиң туғулғиниға 65 йил толуши мунасивити билән «қазақистан уйғурлири иҗтимаий тарихи тәтқиқатчиси» намлиқ мақалә елан қилинди. Мәзкур мақалә аптори «туран» университетиниң профессори, тарих пәнлириниң доктори абләт камалоф мәрһумниң һаяти вә илмий паалийитигә тохтилиш билән бир қатарда алимәниң яратқан йеңилиқлири, у яшиған дәврдики бәзи әһваллар һәққидиму пикир қилған. 

Абләт камалофниң ейтишичә, галина баратова йәттису уйғурлириниң тарихини тәпсилий тәтқиқ қилған, шу вақитларда көпчиликниң чоң үмидигә еришкән алим болғаникән. Абләт камалоф мундақ деди: «у узун вақит давамида алмута вә москва шәһәрлиридики архипларда әмгәк қилған. Галина 1986-йили йеңидин қурулған уйғуршунаслиқ институтиниң ‹уйғурларниң тарихи вә етнографийәси' бөлүмигә ишқа кәлгәндә, бу бөлүмни тарих пәнлириниң кандидат доктори гегил исқақоф башқурувататти. Мушу йиллири бу бөлүмгә мунир йерзин, руқийәм хоҗайева охшаш пешқәдәм тарихчилар билән бир қатар яш мутәхәссисләрму топланди. Ахирқисиға галина баратоваға охшаш яш, талантлиқ мутәхәссисләр вакаләтлик қилди». 

Абләт камалофниң пикричә, галина баратова өз тәтқиқатлирида уйғур аһалисиниң пәқәт иҗтимаий-иқтисадий тарихи мәсилилиригә мураҗиәт қилғаникән. У тарих пениниң тармақларға бөлүнүшигә мувапиқ иҗтимаий тарихқа мунасип вә иқтисадий тарих салаһийитигә тәәллуқ мәсилиләрни оттуриға қойған. 

Абләт камалоф 1986-йили қурулған вә бари-йоқи 10 йил өмүр сүргән уйғуршунаслиқ институтиниң болупму өткән әсирниң 90-йиллири көплигән қийинчилиқларға дуч кәлгәнликини оттуриға қоюп, йәнә мундақ деди: «әпсус, шу вақитларда уйғуршунаслиқ институтида көплигән яшлар намзатлиқ диссертатсийисиниң ахирини чиқармай, илим-пән саһәсидин кетип қалди. Совет иттипақиниң парчилиниши билән мәмликәт еғир иқтисадий әһвалда қалди. Шу йиллири көплигән талантлиқ яшлар җан беқиш койида институтни ташлап кәтти». 

Абләт камалофниң дейишичә, мәшһур тилшунас алим, академик ғоҗәхмәт сәдвақасоф рәһбәрлик қилған уйғуршунаслиқ институти башқа мәмликәтләр қатарида уйғур елидики алимлар биләнму алақә бағлиған икән. У мундақ деди: «1990-йиллири қазақистан алимлири билән шинҗаң-уйғур аптоном райони алимлири оттурисида қоюқ мунасивәт орнитилди. Икки дөләт оттурисидики келишимләр түпәйлидин шинҗаң уйғур аптоном райониниң яш алимлири қазақистанниң илмий-тәтқиқат институтлирида илмий тәҗрибидин өтүшкә башлиди. Өз нөвитидә бизниң алимларму уйғурларниң тарихий вәтини билән тонушуш имканийитигә игә болди. Шулар қатарида галина баратоваму болди». 

Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти тәркибидики уйғуршунаслиқ мәркизиниң илмий хадими, тарих пәнлириниң кандидат доктори зулпийә кәримова ханимниң ейтишичә, сабиқ уйғуршунаслиқ институти рәһбәрлики яш мутәхәссисләрни тәйярлаш мәқситидә яшларни москва, ленинград, йәни һазирқи санкит-петербург, ташкәнт охшаш шәһәрләргә көпләп әвәткән икән. Уларниң арисида тарихчиларму болған.

Зулпийә кәримова мундақ деди: «1996-йили уйғуршунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизи болуп қайта тәшкилләнгәндин кейин, көплигән мәсилиләр, шу җүмлидин яш тарихчиларни тәйярлаш мәсилисиму ахирғичә һәл болмай қалди. 1990-Йиллири башланған иқтисадий кризис, йәнә бир тәрәптин, уйғуршунаслиқ институтиниң тәқдири көплигән яшлиримизниң келәчикигә сәлбий тәсир қилди. Шу вақитларда уйғуршунаслиқ саһәси болупму тарихчиларға наһайити моһтаҗ иди. У чағлардики еғирчилиқлар мениңму бешимдин өткән. Лекин гегил исқақоф, рисаләт кәримова, абләт камалоф охшаш алимлиримизниң мәслиһәти, мәниви ярдими билән мән пән намзати дегән илмий дәриҗигә ериштим десәм болиду. Лекин көплигән яшлиримиз бу еғирчилиқларға бәрдашлиқ берәлмиди. Һазир уйғур тарихи саһәсидә йетилип чиқиватқан яшлар йоқниң орнида. Мени мушу мәсилә көпрәк ойландуриду һәм тәшвишләндүриду». 

Совет дәвридә уйғур тарихшунаслиқи саһәсидә совет вә чәтәллик тарихчилар тәрипидин көплигән әмгәкләр яритилған болсиму, совет иттипақи йимирилгәндин кейин бу җәрян тохтап қелишқа қарап йүзләнгән иди. Буниңға немә сәвәб болди? 

Абләт камалоф мундақ деди: «совет уйғуршунаслиқиниң тәрәққияти асасән 1980-йилларға тоғра келиду. Кейинки вақитларда уйғуршунаслиқ пениниң пәқәт қазақистандила әмәс, бәлки пүткүл сабиқ совет иттипақи даирисидә чүшкүнлүккә учриғанлиқини байқашқа болиду. Бу шу вақитларда уйғурлар мәсилисиниң совет ташқи ишлар сиясити үчүн мәнпәәтдар болғанлиқи билән чүшәндүрүлиду. Шуниң үчүн совет һакимийити бу саһәни қоллиған иди. Совет иттипақи ғулиши билән уйғурлар мәсилиси сабиқ совет мәмликәтлирини қизиқтурмайдиған болуп қалди. Бу мәмликәтләр көпинчә хитайниң тәсири астида қалған иди. Хитай болса уйғуршунаслиқ илминиң башқа мәмликәтләрдә раваҗлинишиға мәнпәәтдар болмай қалди, чүнки бу униң идийиви принсиплириға тоғра кәлмәйтти. Хитай идеологийәси вә хитай тарихшунаслиқ илми уйғурларниң бир пүтүн түрк дунясиниң бир қисми дегән идийәни қоллимайду. Хитай уйғурларни хитай миллитиниң бир қисми дәп һесаблайду. Бу идийиви пикирләр йеқинда хитайниң уйғур ели тарихи бойичә түзүлгән аталмиш ‹ақ ташлиқ китабида' елан қилинған иди».

Совет дәвридә уйғурлар ичидин йетилип чиққан тарихчилар һәмдә башқиму милләт тарихчилири уйғуршунаслиқ илмини вә уйғур тарихи тәтқиқатини юқири пәллигә көтүргәниди. Һазир немә үчүн әнә шу алимларни һәм улар яратқан әмгәкләрни хатириләш әнәнигә айланди?

Абләт камалоф буни мундақ дәп чүшәндүрди: «галина баратова вә башқиму қазақистанниң уйғур тарихчилири өз әмгәклирини совет иттипақиниң уйғурларниң тили вә мәдәнийитини қоллаш сиясити арқисида елан қилип кәлгән иди. Уйғурларниң тарихини тәтқиқ қилиш шу җүмлидин болуп һесаблиниду. Галина баратованиң әмгәклири шуни көрсәттики, совет дәвридә уйғурлар ичидин бир түркүм тарихчилар йетилип чиқип, улар илмий асаста өз хәлқиниң тарихини тәтқиқ қилди һәм уйғуршунаслиқ пенигә өз төһписини қошти. Өзлириниң вәтинидики уйғурларға өз хәлқиниң тарихини тәтқиқ қилиш мәни қилиниватқан бир вақитта хитайниң сиртидики мәмликәтләрдики уйғурлар өз тарихини тәтқиқ қилип, көплигән әмгәкләрни яратқаниди».

Игилишимизчә, уйғуршунаслиқ институти ишлигән йиллири институт хадимлириниң сани 100 гә йәткәникән. Униңда йәттә бөлүм ишлигән болуп, бу бөлүмләр бойичә мутәхәссисләрни тәйярлаш мәсилиси яхши йолға қоюлған иди. Уйғуршунаслиқ институти йепилғандин буян уйғуршунас тәтқиқатчиларниң саниму кәскин қисқарған. Һазирқи вақитта уйғуршунаслиқ мәркизидә ишләватқан хадимларниң сани 10 ғиму йәтмәйдикән. Бу әһвал һәм омумән уйғуршунаслиқ илминиң бара-бара диққәттин сирт қелиши пәқәт қазақистандики уйғурларнила әмәс, бәлки пүткүл дуня уйғурлирини тәшвишләндүрүватқан бир мәсилә икәнлики оттуриға чиқмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт