Қазақистанда уйғур миллий маарипиниң һәл қилинмиған мәсилилири йоқ әмәс

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-11-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Уйғур маарипини қоллап-қуввәтләш җәмийәтлик фонди» өткүзгән мурасимдин бир көрүнүш. 2018-Йили. Алмута, қазақистан.
«Уйғур маарипини қоллап-қуввәтләш җәмийәтлик фонди» өткүзгән мурасимдин бир көрүнүш. 2018-Йили. Алмута, қазақистан.
RFA/Oyghan

Мәлумки, қазақистан мустәқиллиққа еришкән дәсләпки йиллиридин башлап башқа милләтләр қатарида уйғурларму өзлириниң тилини, өрп-адәтлирини сақлашта, мәдәнийитини, маарипини раваҗландурушта йеңи бир басқучқа кирди. Бу җәһәттә җай-җайларда қурулған тәшкилатлар һәр саһәләрдә өз паалийәтлирини җанландурди. Вақитниң өтүши билән уларниң орниға йеңи тәшкилатлар вуҗутқа келишкә башлиди һәм өз алдиға заман тәлипигә мувапиқ вәзипиләрни қойди. Әнә шундақ тәшкилатларниң бири «уйғур маарипини қоллап-қувәәтләш җәмийәтлик фонди» ниң қурулғиниға бу йил 10 йил болди.

Шу мунасивәт билән йеқинда җумһурийәтлик мустәқил «асия бүгүн» гезитидә «маарипқа асасий нәзәр» намлиқ мақалә елан қилинди. Мәзкур мақалидә фонд президенти, филологийә пәнлириниң доктори алимҗан һәмрайефниң уйғур миллий маарипиниң муһим мәсилилири һәққидә қарашлири берилгән. 

Бүгүнки күндә қазақистандики уйғур мәктәплири алдида тез арида һәл қилишқа тегишлик қандақ мәсилиләр мәвҗут?

Радийомиз зияритини қобул қилған мәзкур фонд президенти алимҗан һәмрайеф әпәнди қазақистандики миллий маарипниң уйғур хәлқиниң мунәввәр пәрзәнди, дөләт вә җамаәт әрбаби абдулла розибақийефниң исми билән чәмбарчас бағланғанлиқини, қазақистанлиқ уйғурлар үчүн миллий маарипниң муқәддәс чүшәнчә һесаблинидиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «вақитлар өтүп, миллий маарипимизда көплигән өзгиришләр йүз бәрди. Маарипимиз мәлум бир вақит еғир вәзийәтни баштин кәчүрди. Болупму 2004-2008-йиллири балилиримиз сани кәскин қисқирап қалди. Бүгүнки күндә 61 мәктипимиз бар. Оқуғучилар сани 15850. Омумән мәктәптә оқуватқан уйғур балилириниң сани 51188. Демәк 71 пирсәнт уйғур оқуғучилири өзиниң ана тилида билим елишни халимайду дегән сөз. Мәдәнийәт мәркәзлири бу вәзийәтни яхши билиду. Нурғунлиған ишлар қилиниватиду. Әмма миллий марипимизниң ғоллуқ мәсилилирини һәл қилишта күчимиз йәтмәйватиду.» 

Алимҗан һәмрайеф ана тилида билим еливатқан уйғур балилири саниниң қисқирап кетишигә бир нәччә сәвәбләрниң бар икәнликини тәкитләп, йәнә мундақ деди: «асасән гәп ата-анилиримизда. Бу йәрдә йәнә оқуш қораллири билән тәминләш мәсилиси, мәктәп алди, йәни тәйярлиқ гуруппилири мәсилиси бар. Мәктәплиримиз кадир-мутәхәссисләргиму интайин муһтаҗ, болупму техникилиқ пәнләр бойичә.»

Алимҗан һәмрайеф қазақистандики әһвални уйғурлар яшаватқан башқиму районлар билән селиштуруп, йәнә мундақ деди: «қазақистанлиқ уйғурлар миллий маарипимизниң мәвҗутлуқидин пәхирлиниду. Қирғизистанда һәтта икки синип ечишму еғир келиватиду. Өзбекистанда миллий маарипниң изнаси қалмиди. Миллий маарипини йоқатқан хәлқниң йоқ болидиғанлиқи ениқ. Ана дияримизда болса, миллий маарипимизниң тәрәққияти наһайити еғир шараитта. Биз буниңдин хәвәрдар. Шундақ бир шараитти биз, қазақистан уйғурлири, миллий маарипни раваҗландурушқа бар күчимизни салимиз, дәп ойлаймән.»

Игилишимизчә, йеқинда алмута шәһиридә мәзкур фондниң уюштуруши һәмдә «сорос-қазақистан фонди» ниң қоллап-қуввәтлиши билән өткән «оқутуш уйғур тилида йүргүзүлидиған мәктәпләр: әһвали вә келәчики» мавзусида юмилақ үстәл муһакимә йиғини болуп өткән иди. Мәзкур юмилақ үстәл йиғинида билим, һоқуқ қоғдаш мутәхәссислири уйғур мәктәплири алдида туруватқан кадир тәйярлаш вә оқуш қораллирини йетиштүрүш, ана тилида оқутуш охшаш муһим мәсилиләрни муһакимә қилди. Йиғинда қазақистанда дәсләпки уйғур мәктәплири өткән әсирниң башлирида пәйда болуп, совет дәвридә уйғур мәктәплири саниниң 70 ашқанлиқи, оқуғучиларниң омумий саниниң 30 миңға йәткәнлики тәкитләнгәниди. 

Радийомиз зияритини қобул қилған филологийә пәнлириниң кандидат доктори шәмшидин аюпоф әпәнди мундақ деди: «ана тилимиздики мәктәпләрниң артуқчилиқини намайиш қилишқа наһайити қолайлиқ пурсәт туғулуватқанда биздә немишқиду униңдин ваз кечиш җәряни сезиләр дәриҗидә өзини көрситиватиду. Шу мәктәплиримизгә бала топлашни җанландурайли, хәлқимиз уйғур мәктәплириниң әвзәлликлирини чүшәнсун дегән мәқсәттә ‹уйғур маарипини қоллап-қувәәтләш җәмийәтлик фонди' тәрипидин көплигән иҗадий мусабиқиләр уюштурулди. Уларда ана тилимизда шеирлирини оқуған, һекайилилирини язған балиларни көрүп, наһайити хушал болдуқ. Демәк бу йәрдә асасий гәп ата-анилиримизда икән.»

Шәмшидин аюпофниң ейтишичә, «уйғур маарипини қоллап-қуввәтләш җәмийәтлик фонди» он йил мабәйнидә миллий маарипини, ана тилида оқушни тохтимай тәшвиқ қиливатқан болсиму, аһалиниң дегәндәк ойғиналмайватқанлиқиға әпсусланди. У буни һәл қилишниң санақлиқ йоллири бар икәнликини тәкитлиди.

«Әң әвзәл йол бирла. Бу мениң шәхсий пикрим. Хәлқимизгә мунасивәтлик һәр қандақ мәнивий, иҗтимаий мәсилиләрни миллий маарипни изчил раваҗландуруш асасида һәл қилиш йоли. Бу тарихий синақтин өткән йол. Демәк биз шу йолни мәһкәм тутушимиз керәк. Бүгүнки күндә мәктәплиримизгә бала топлаш мәсилиси омумйүзлүк қолға елинмиди. Елинған қарар, тәвсийәләр қәғәз бетидила қеливатиду. Бирму җәмийәтлик тәшкилатимиз шуларға асасланған иш-пиланини түзүп чиққини йоқ.»

Шәмшидин аюпоф уйғур мәктәплирини тамамлаватқан балиларниң алий оқуш орунлирида оқуп, халиған кәсиплирини игиләватқан болсиму, буниңға етибар бәрмәйватқанларниңму йоқ әмәсликини билдүрди. У йәнә миллий маарипниң уйғур хәлқиниң ниҗад юлтузи, миллий мәвҗутлқуниң мәнбәси икәнликини тәкитләп, ана мәктәпни гүлләндүрүшниң, пәрзәндләрни ана тилида оқутушниң һәр бир уйғурниң биринчи нөвәтлик бурчи икәнликини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт