Qazaqistanda Uyghur milliy ma'aripining hel qilinmighan mesililiri yoq emes

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-11-22
Élxet
Pikir
Share
Print
"Uyghur ma'aripini qollap-quwwetlesh jem'iyetlik fondi" ötküzgen murasimdin bir körünüsh. 2018-Yili. Almuta, qazaqistan.
"Uyghur ma'aripini qollap-quwwetlesh jem'iyetlik fondi" ötküzgen murasimdin bir körünüsh. 2018-Yili. Almuta, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Melumki, qazaqistan musteqilliqqa érishken deslepki yilliridin bashlap bashqa milletler qatarida Uyghurlarmu özlirining tilini, örp-adetlirini saqlashta, medeniyitini, ma'aripini rawajlandurushta yéngi bir basquchqa kirdi. Bu jehette jay-jaylarda qurulghan teshkilatlar her sahelerde öz pa'aliyetlirini janlandurdi. Waqitning ötüshi bilen ularning ornigha yéngi teshkilatlar wujutqa kélishke bashlidi hem öz aldigha zaman telipige muwapiq wezipilerni qoydi. Ene shundaq teshkilatlarning biri "Uyghur ma'aripini qollap-quwe'etlesh jemiyetlik fondi" ning qurulghinigha bu yil 10 yil boldi.

Shu munasiwet bilen yéqinda jumhuriyetlik musteqil "Asiya bügün" gézitide "Ma'aripqa asasiy nezer" namliq maqale élan qilindi. Mezkur maqalide fond prézidénti, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéfning Uyghur milliy ma'aripining muhim mesililiri heqqide qarashliri bérilgen. 

Bügünki künde qazaqistandiki Uyghur mektepliri aldida téz arida hel qilishqa tégishlik qandaq mesililer mewjut?

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan mezkur fond prézidénti alimjan hemrayéf ependi qazaqistandiki milliy ma'aripning Uyghur xelqining munewwer perzendi, dölet we jama'et erbabi abdulla rozibaqiyéfning ismi bilen chembarchas baghlan'ghanliqini, qazaqistanliq Uyghurlar üchün milliy ma'aripning muqeddes chüshenche hésablinidighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Waqitlar ötüp, milliy ma'aripimizda köpligen özgirishler yüz berdi. Ma'aripimiz melum bir waqit éghir weziyetni bashtin kechürdi. Bolupmu 2004-2008-yilliri balilirimiz sani keskin qisqirap qaldi. Bügünki künde 61 mektipimiz bar. Oqughuchilar sani 15850. Omumen mektepte oquwatqan Uyghur balilirining sani 51188. Démek 71 pirsent Uyghur oqughuchiliri özining ana tilida bilim élishni xalimaydu dégen söz. Medeniyet merkezliri bu weziyetni yaxshi bilidu. Nurghunlighan ishlar qiliniwatidu. Emma milliy maripimizning gholluq mesililirini hel qilishta küchimiz yetmeywatidu." 

Alimjan hemrayéf ana tilida bilim éliwatqan Uyghur baliliri sanining qisqirap kétishige bir nechche seweblerning bar ikenlikini tekitlep, yene mundaq dédi: "Asasen gep ata-anilirimizda. Bu yerde yene oqush qoralliri bilen teminlesh mesilisi, mektep aldi, yeni teyyarliq guruppiliri mesilisi bar. Mekteplirimiz kadir-mutexessislergimu intayin muhtaj, bolupmu téxnikiliq penler boyiche."

Alimjan hemrayéf qazaqistandiki ehwalni Uyghurlar yashawatqan bashqimu rayonlar bilen sélishturup, yene mundaq dédi: "Qazaqistanliq Uyghurlar milliy ma'aripimizning mewjutluqidin pexirlinidu. Qirghizistanda hetta ikki sinip échishmu éghir kéliwatidu. Özbékistanda milliy ma'aripning iznasi qalmidi. Milliy ma'aripini yoqatqan xelqning yoq bolidighanliqi éniq. Ana diyarimizda bolsa, milliy ma'aripimizning tereqqiyati nahayiti éghir shara'itta. Biz buningdin xewerdar. Shundaq bir shara'itti biz, qazaqistan Uyghurliri, milliy ma'aripni rawajlandurushqa bar küchimizni salimiz, dep oylaymen."

Igilishimizche, yéqinda almuta shehiride mezkur fondning uyushturushi hemde "Soros-qazaqistan fondi" ning qollap-quwwetlishi bilen ötken "Oqutush Uyghur tilida yürgüzülidighan mektepler: ehwali we kélechiki" mawzusida yumilaq üstel muhakime yighini bolup ötken idi. Mezkur yumilaq üstel yighinida bilim, hoquq qoghdash mutexessisliri Uyghur mektepliri aldida turuwatqan kadir teyyarlash we oqush qorallirini yétishtürüsh, ana tilida oqutush oxshash muhim mesililerni muhakime qildi. Yighinda qazaqistanda deslepki Uyghur mektepliri ötken esirning bashlirida peyda bolup, sowét dewride Uyghur mektepliri sanining 70 ashqanliqi, oqughuchilarning omumiy sanining 30 minggha yetkenliki tekitlen'genidi. 

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan filologiye penlirining kandidat doktori shemshidin ayupof ependi mundaq dédi: "Ana tilimizdiki mekteplerning artuqchiliqini namayish qilishqa nahayiti qolayliq purset tughuluwatqanda bizde némishqidu uningdin waz kéchish jeryani séziler derijide özini körsitiwatidu. Shu mekteplirimizge bala toplashni janlandurayli, xelqimiz Uyghur mekteplirining ewzelliklirini chüshensun dégen meqsette 'Uyghur ma'aripini qollap-quwe'etlesh jemiyetlik fondi' teripidin köpligen ijadiy musabiqiler uyushturuldi. Ularda ana tilimizda shéirlirini oqughan, hékayililirini yazghan balilarni körüp, nahayiti xushal bolduq. Démek bu yerde asasiy gep ata-anilirimizda iken."

Shemshidin ayupofning éytishiche, "Uyghur ma'aripini qollap-quwwetlesh jemiyetlik fondi" on yil mabeynide milliy ma'aripini, ana tilida oqushni toxtimay teshwiq qiliwatqan bolsimu, ahalining dégendek oyghinalmaywatqanliqigha epsuslandi. U buni hel qilishning sanaqliq yolliri bar ikenlikini tekitlidi.

"Eng ewzel yol birla. Bu méning shexsiy pikrim. Xelqimizge munasiwetlik her qandaq meniwiy, ijtima'iy mesililerni milliy ma'aripni izchil rawajlandurush asasida hel qilish yoli. Bu tarixiy sinaqtin ötken yol. Démek biz shu yolni mehkem tutushimiz kérek. Bügünki künde mekteplirimizge bala toplash mesilisi omumyüzlük qolgha élinmidi. Élin'ghan qarar, tewsiyeler qeghez bétidila qéliwatidu. Birmu jemiyetlik teshkilatimiz shulargha asaslan'ghan ish-pilanini tüzüp chiqqini yoq."

Shemshidin ayupof Uyghur mekteplirini tamamlawatqan balilarning aliy oqush orunlirida oqup, xalighan kesiplirini igilewatqan bolsimu, buninggha étibar bermeywatqanlarningmu yoq emeslikini bildürdi. U yene milliy ma'aripning Uyghur xelqining nijad yultuzi, milliy mewjutlquning menbesi ikenlikini tekitlep, ana mektepni güllendürüshning, perzendlerni ana tilida oqutushning her bir Uyghurning birinchi nöwetlik burchi ikenlikini bildürdi.

Toluq bet