Qazaqistanning chong aqsu yézisida "Chong aqsu - qutluq yézam" kitabini tonushturush murasimi ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-12-13
Élxet
Pikir
Share
Print
"Chong aqsu - qutluq yézam" namliq kitabning aptori télman nuraxunof kitabni tonushturush murasimida. 2019-Yil 7-dékabir. Chong aqsu, qazaqistan.
"Chong aqsu - qutluq yézam" namliq kitabning aptori télman nuraxunof kitabni tonushturush murasimida. 2019-Yil 7-dékabir. Chong aqsu, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Melumki, qazaqistan Uyghurliri qazaqistan musteqil bolghan deslepki yillardin tartip özlirining til-ma'aripini saqlash, medeniyitini rawajlandurush, örp-adetlirini, tarixini tershwiq-terghib qilish imkaniyitige ige bolghan idi. Bolupmu Uyghurlar zich olturaqlashqan yéza we sheherlerde ene shu yönilishlerde pa'aliyetlerning élip bérilishi dawam qilmaqta. Shular arisida öz yurtining ötmüsh tarixini, iqtisadiy we medeniyet utuqlirini tonushturush, alahide közge chüshken namayendilirini xatirilesh, ulargha hörmet bildürüsh en'enige aylan'ghan. Shu en'enini yéqinda almuta wilayitining Uyghur nahiyesidiki chong aqsu yézisida ötken murasimdin roshen körüwélishke bolidu. Mezkur murasim "Chong aqsu-qutluq yézam" namliq kitabning yoruq körüsh munasiwiti bilen ötküzüldi.

7-Dékabirde chong aqsu yézisida bolup ötken bu murasimgha nahiyelik we yéza hakimiyet mes'ulliri, jem'iyetlik birleshmiler we ammiwiy axbarat wasitiliri wekilliri, ziyaliylar, oqutquchi we oqughuchilar, yéza turghunliri qatnashti. 

Murasim qatnashquchilirini ghoja'exmet sedwaqasof namidiki ottura mektepning oqughuchiliri tentenilik halda kütüwaldi. Méhmanlar tonushturulghandin kéyin sözge chiqqan qazaqistan yazghuchilar ittipaqining ezasi, yazghuchi we sha'ir, "Chong aqsu-qutluq yézam" kitabining aptori télman nur'axunof kitabning yézilish tarixi üstide toxtaldi. 

U chong aqsu yézisining ötmüshte köpligen qirghinchiliqlarni bashtin kechürgenlikini, yéza ahalisining iqtisadiy, medeniyet saheliride yetken utuqlirini alahide tekitlidi. U yene kitabni teyyarlashta köpligen tarixiy matériyallargha muraji'et qilghanliqini éytip, uni neshir qilishqa meniwiy we maddiy yardem bergenlerge minnetdarliqini bildürdi. 

Murasimde söz alghan Uyghur nahiyelik Uyghur étno-medeniyet merkizi re'isining orunbasari shamaxun nurumof, "Ili wadisi-ilé ön'giri" gézitining bash muherriri abdumanap ablizof we bashqilar kitabning tarixiy we terbiyewiy ehmiyitini alahide tekitlep, öz tileklirini bildürdi. Uningda shundaqla murasimni ötküzüshke yardem qolini sun'ghan bir qatar millet janköyerlirige we kitab aptorigha chapan yépip, hörmet bildürüldi. Murasim dawamida mektep kolléktipi we yéza sen'etkarliri teripidin teyyarlan'ghan konsértliq programma körsitildi. Melum bolushiche, mezkur kitabni tonushturush murasimi buningdin bir nechche kün ilgiri almuta shehiride orunlashqan "Dowun" réstoranida ötken bolup, uninggha yéza turghunliri we almuta sheherlik Uyghur étno-medeniyet merkizi rehberliki qatnashqan idi.

Kitab aptori télman nur'axunofning éytishiche, chong aqsu yézisi toghriliq tunji emgek "Yéngilan'ghan yéza" nami bilen 1972-yili meshür roziyéf we m. Memetyarof teripidin neshir qilin'ghan iken. Lékin u shu waqittiki sowét idé'ologiyesi tesiri astida yézilghan bolsimu, köpligen melumatlar ene shu kitabtin élin'ghan iken. 

Télman nur'axunof chong aqsu tarixini yézishta éniqlashqa tégishlik bezi mesililerge duch kelgenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Eslide qazaqistanning almuta wilayitide yashawatqan Uyghur xelqining tarixi ilgiriki zamanlardin bashlinidu. Lékin shu waqittiki tetqiqatchilardin, mesilen, rumyantséf hazirqi kündiki Uyghur we panfilof nahiyelirining yézilirini 1882-yildin tartip berpa bolushqa bashlighan dep yazghan. Biraq u xatalashqan. U shu zéminda Uyghurlarning yashighanliqi we yashawatqanliqi heqqide parang qilmaydu." 

Télman nur'axunof shuninggha oxshash pakitlarni éniqlashta bolupmu tarixchilarning chongqur tetqiqat ishlirining yürgüzülüsh lazimliqini, buning üchün arxiplardiki matériyallarni qarap chiqishning zörürlikini körsetti.

U yene chong aqsu oxshash yézilardiki Uyghurlarning öz kimlikini saqlash qélish meqsitide ma'arip, medeniyet, ilim-pen, edebiyat we bashqimu sahelerde emelge ashurghan ish-pa'aliyitini tetqiq qilishningmu muhim ikenlikini tekitlidi.

Télman nur'axunof kitab üstide ishlesh jeryanida chong aqsu yézisidin yétilip chiqqan her sahe wekillirining hayati toghriliq melumatlarnimu toplighanliqini bildürdi. 

"Chong aqsu-qutluq yézam" kitabigha pikir yazghan "Turan" uniwérsitétining proféssori, tarixchi-doktor ablet kamalofning éytishiche, yettisudiki her bir Uyghur yézisi ajayip bir tarixqa hem qazaqistan Uyghur ahalisining hayatida özige xas orun'gha ige iken. Mezkur yéza we sheher da'irisidiki mehellilerning ötmüshi omumen qazaqistan Uyghurlirining ötmüsh tarixini gewdilendürgen bolup, bu Uyghur xelqining tarixi we medeniyitini tetqiq qilishta muhim amil hésablinidiken.

Ablet kamalof qazaqistandiki Uyghur yézilirining tarixi eyni waqitlarda Uyghur ziyaliyliri teripidin kitab yaki zhurnal sheklide élan qilin'ghanliqini, "Chong aqsu-qutluq yézam" namliq kitabning almuta wilayitidiki eng chong yézilarning biri chong-aqsu yézisining ötmüshi we hazirqi hayatigha béghishlan'ghan nöwettiki salmaqliq emgek ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Tughulghan yurt, yéza toghriliq tarix yézish sowét dewride qéliplashqan bolup, bu waqitta buning barliqi köpinche ene shu sowét tüzümi, sotsiyalizm idé'ologiyasi bilen zich baghlan'ghan idi. Ilgiri Uyghurlar özlirini sowét jem'iyitining ajralmas bir böliki dep tonughan bolsa, musteqilliq yilliri kélip chiqishi bir, dindash, qérindash qazaq xelqi we bashqimu milletler bilen bille qurghan yéngi memliketning puqraliri, öz tarixigha, medeniyitige ige alahide bir étnikiliq guruppa süpitide sézishke bashlidi." 

Melum bolushiche, eyni waqitlarda Uyghurlar zich olturaqlashqan qoram, shungqar, bayséyit, qaraturuq, maliway, dowun, ketmen yéziliri, shundaqla almuta shehiridiki sultan-qorghan, zarya wostoka qatarliq mehellilerning tarixi heqqide kitablar neshir qilin'ghan iken. Öz yurtlirining tarixigha bolghan qiziqish hazirmu dawam qiliwatqan bolup, yéqinda alim shemshidin ayupofning aptorluqida "Yurtum-pexrim" namliq kitab yoruqqa chiqqan idi. Mezkur emgek Uyghur nahiyesining achinoqa yézisigha béghishlan'ghan.

Toluq bet