Қазақистанға қечип чиққан 9 нәпәр уйғурниң кейинки тәқдири намәлум

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-03-11
Share
qazaqistan-xitay-chegra.jpg Қазақистан хитай чеграсида мал алмаштуруш үчүн турғанлар. 2017-Йили 19-май, қорғас.
REUTERS

Кейинки вақитларда қазақистан аммиви ахбарат васитилиридә вә иҗтимаий таратқуларда уйғур елидин қазақистанға қечип чиққан қазақлар һәм уларниң тәқдири һәққидә мақалиләрниң елан қилиниши давам қилмақта. Шундақ мақалиләрниң йәнә бири йеқинда русийәниң "медиазона" тор агентлиқида елан қилинди. Мәзкур агентлиқ 2014-йили москвада тәшкилләнгән болуп, у асасий җәһәттин русийәдики сот, һоқуқ қоғдаш органлири, қанун вә кишилик һоқуққа аит йеңилиқларни йорутушқа қаритилған. Мушу йили январ ейиниң ахиридин тартип қазақистан вә қирғизистан бойичә йеңилиқларниму елан қилиш башланған.

4-Мартта елан қилинған бу агентлиқниң қазақистан бойичә журналисти никита данилинниң "уларниң қазақистанда болуш имкани йоқ. Шинҗаңдин қечип чиққанларға қарши җинайи ишлар" намлиқ мақалисидә түрлүк вақитларда уйғур елидин қечип чиққан уйғур вә қазақлар һәққидә мәлуматлар берилгән.

Мақалидә ейтилишичә, қазақистан президенти қасим-җомарт тоқайеф уйғур елидики "тәрбийәләш лагерлири" һәққидики ахбаратларниң "һәқиқәткә мас кәлмәйдиғанлиқи" ни билдүргән болса, қазақистан ташқи ишлар министири "етник қазақларниң һәқиқәтәнму ‹қайта тәрбийәләш мәркәзлири' дә болғанлиқини иқрар қилған болсиму, әмма әмди уларниң йоқ икәнликини ишәндүрүшкә тиришмақтикән. Мақалә аптори шундақтиму уйғур елидин қазақларниңла әмәс, башқиларниңму қазақистанда панаһ издәватқанлиқиниң йәниму давам қиливатқанлиқини илгири сүргән. Уларға нисбәтән җинайәт турғузулуп, хитайға қайтурулуш хәвпигә дуч келиватмақта. Никита данилин өзи ишләватқан агентлиқ тәрипидин кейинки он йилниң ичидә бу һәқтә топлиған мәлуматлирини елан қилған.

Мақалидә 2014-йили уйғур елидин қазақистанға 9 нәпәр уйғур яшниң қечип өткәнлики тоғрилиқ мәлуматлар берилгән. Улар уйғур елидики нурлуқ дегән йезидин болуп, тохтимәмәт йүсүп 30 яш, нурмәмәт ғадияр 27 яш, турсуннияз тохтимәмәт 29 яш, абдувайит әзиз 29 яш, әзиз турсун 33 яш, аюп турдимәмәт 33 яш, обул мәмәтабдулла 22 яш, далим абдул 21 яш вә ғаппар абдуқадир 25 яш.

Мақалидә ейтилишичә, улар тоғрилиқ қазақистан алий сотиниң сот ишлири бойичә һөҗҗәтлиридин мәлум болуп, мәтбуатларда бу һәқтә ейтилмиғаникән. Сот һөкүмидә уларниң барлиқи ишсиз атилип, пәқәт тохтимәмәт йүсүпниң башланғуч, қалғанлириниң оттура мәктәп билимгә игә икәнлики көрситилгән.

Мақалидә мундақ дейилгән: "немә үчүн қачти?. Сотта тоққуз уйғур шуни ейттики, бу миллити уйғур болғанлиқидин хитайдики зулумдин қазақистанға қечишни қарар қилған. Уларниң сөзичә, улар иш тапалмиған, һәтта тамаққа пул йәтмигән. Русийә, өзбекистан яки қирғизистанға ишләшкә беришни пиланлиған. Турсуннияз тохтимәмәт; ‹2014-йили 16-июлда бир йезилиқлар билән пойизда бортала шәһиригичә йетип берип, дуня хәритисини сетивалдуқ вә җан беқишқа пул тепиш үчүн хитайдин қечишқа қарар қилдуқ', -дәп чүшәндүрди"

Мақалидә йәнә дейилишичә, бу 9 нәпәр уйғур кечә-күндүз йол йүрүп, 5-6 күндин кейин бир дәрядики көврүк астида һардуқ елип олтурғанда қазақистанлиқ чегра қоғдиғучилири тәрипидин тутувелинған. Уларниң һәммиси чеграни қанунсиз бузғанлиқ билән әйиблинип, қазақистанниң алакөл наһийәлик сотиниң қарари билән бир йил алтә айға түрмә җазасиға мәһкум қилинип қамалған. Мақалидә, сот һөкүмидә бу уйғурларни қазақистандин чиқириветиш һәққидә һеч нәрсә ейтилмиғанлиқи, уларниң кейинки тәқдирини сүрүштә қилишниң мумкин болмиғанлиқи оттуриға қоюлған.

Мақалидә йәнә һәр хил йоллар билән уйғур елидин қазақистанға қечип чиққан сайрагүл саутбай, қайша ақан, бағашар маликули, тлек табарак, қастер мусаханули вә мурагер алимулилар һәққидимә мәлуматлар берилгән.

Биз "медиазона" агентлиқиниң журналисти, мәзкур мақалә аптори никита данилин әпәнди билән алақиләштуқ. У радиомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: "шинҗаңдин қазақистанға қечип чиққан 9 уйғур тоғрилиқ ейтсақ, улар тоғрилиқ мәлуматлар қазақистан җумһурийити алий сотиниң сот ишлири һөҗҗәтлиридин елинди. У йәрдә әнә шу 9 кишигә чиқирилған һөкүм болуп, уларниң һәммисигә бир йерим йил түрмә җазаси берилгән. Немә үчүн улар тоғрилиқ илгири ейтилмай кәлгәнлики бизгә намәлум. Уларниң кейинки тәқдири тоғрилиқму биз һеч нәрсә биләлмидуқ. Улар хитайға қайтурулдиму яки йоқму. Бир нәрсини тәхмин қилишқа болидуки, 1997-йилқи қазақистан җинайи ишлар һөҗҗитиниң 330-маддиси бойичә дөләттин чиқириветиш көздә тутулмиған. Мумкин улар бу мәмликәттә қелип, андин башқа яққа кәткәнду. Амма бу пәқәт пәрәз."

Никита данилининиң пикиричә, бу уйғурларниң хитайға қайтуруп берилгән яки берилмигәнлики һәққидә һечқандақ ениқ учур игиләш имканийити болмиған.

Никита данилин қошна хитай билән мунасивәтлирини сақлап қелиш үчүнла чегра бузуп өткәнләргә қазақистан һөкүмитиниң панаһ бәрмәсликкә тиришип келиватқанлиқини, йәнә бир тәрәптин, йәрлик аһалиниң бесими астида уларни хитайға қайтуруп берәлмәйдиғанлиқини билдүрди. Униң ейтишичә, чегра бузғанларниң пәқәт бир йиллиқ қамаққа һөкүм қилинип, андин панаһлиқ һөҗҗити алалмиғандин кейин башқа әлләргә чиқип кетиш мумкинчилики баркән. Чеградин қануний йол билән өткәнләр болса, қазақистан пуқралиқини яки қачақ һоқуқини алалайдикән.

Зияритимизни қобул қилған қазақистанниң хәлқара инсан һәқлири вә қанунийлиқни сақлаш бюросиниң хадими андрей гришин әпәнди мундақ деди: "мән дәрру ейтишим керәкки, бу уйғурларниң әһвали маңа мәлум әмәс, әмма уйғурлар һазир қазақистанға немә үчүн қечип чиқмайду?, буниң сәвәби уларни дәрру хитайға қайтуруп бериветиду. Даим мушундақ болған. Һәтта илгири уларниң қолида бирләшкән дөләтләр тәшкилати мусапирлар ишлири бойичә алий комиссариниң һөҗҗити болған болсиму, бәрибир уларни хитайға қайтуруп бәргән. Қанун бойичә қазақистан уларни қайтуруп бәрмәслики керәк иди. Бирақ, уйғур вә башқа милләтләргә қариғанда, миллити қазақ болғанларниң әһвали башқа. Икки тәрәпниң қазақлири бир болғачқа, уларниң мумкинчилик хели бар. Шуниң үчүн уларға башқичә мунасивәт вә йеник муамилә қилиниду".

Униң пикричә, қазақистан һөкүмити хитайдин қечип чиққан қазақларни хитайға қайтуруп бәрмәйдикән.

Андрей гришин бу җәһәттә қазақистан һөкүмитиниң һәр тәрәп үчүн ишни иҗабий һәл қилишқа тиришип келиватқанлиқини, чеграни бузуп өткәнләргә нисбәтән йеник җазаларни қоллинишқа тиришидиғанлиқини билдүрди. У панаһлиқ бериш мәсилисидә хитай позитсийәсиниң даим көздә тутулидиғанлиқини, шундақла йәрлик аһалә вә һоқуқ қоғдиғучи тәшкилатларниңму тәсири бар икәнликини илгири сүрди.

Мәзкур 9 уйғурниң тутулуши вә сотлинип қамаққа елиниши мәсилиси һәққидә қазақистандики уйғур җамаәт вә тәшкилат вәкиллириму хәвәрсиз қалған болуп, бу һәқтә қәһриман ғоҗамбәрди мундақ деди:
Мәзкур 9 уйғурниң тәқдири қандақ болди? улар хитайға қайтуруп берилдиму? яки башқа әлгә кәттиму? дегән мәсилини сүрүштүрүшкә тиришсақму һазирчә учурға игә болалмидуқ.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт