Qazaqistan'gha qéchip chiqqan 9 neper Uyghurning kéyinki teqdiri namelum

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-03-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaqistan xitay chégrasida mal almashturush üchün turghanlar. 2017-Yili 19-may, qorghas.
Qazaqistan xitay chégrasida mal almashturush üchün turghanlar. 2017-Yili 19-may, qorghas.
REUTERS

Kéyinki waqitlarda qazaqistan ammiwi axbarat wasitiliride we ijtima'iy taratqularda Uyghur élidin qazaqistan'gha qéchip chiqqan qazaqlar hem ularning teqdiri heqqide maqalilerning élan qilinishi dawam qilmaqta. Shundaq maqalilerning yene biri yéqinda rusiyening "Médi'azona" tor agéntliqida élan qilindi. Mezkur agéntliq 2014-yili moskwada teshkillen'gen bolup, u asasiy jehettin rusiyediki sot, hoquq qoghdash organliri, qanun we kishilik hoquqqa a'it yéngiliqlarni yorutushqa qaritilghan. Mushu yili yanwar éyining axiridin tartip qazaqistan we qirghizistan boyiche yéngiliqlarnimu élan qilish bashlan'ghan.

4-Martta élan qilin'ghan bu agéntliqning qazaqistan boyiche zhurnalisti nikita danilinning "Ularning qazaqistanda bolush imkani yoq. Shinjangdin qéchip chiqqanlargha qarshi jinayi ishlar" namliq maqaliside türlük waqitlarda Uyghur élidin qéchip chiqqan Uyghur we qazaqlar heqqide melumatlar bérilgen.

Maqalide éytilishiche, qazaqistan prézidénti qasim-jomart toqayéf Uyghur élidiki "Terbiyelesh lagérliri" heqqidiki axbaratlarning "Heqiqetke mas kelmeydighanliqi" ni bildürgen bolsa, qazaqistan tashqi ishlar ministiri "Étnik qazaqlarning heqiqetenmu 'qayta terbiyelesh merkezliri' de bolghanliqini iqrar qilghan bolsimu, emma emdi ularning yoq ikenlikini ishendürüshke tirishmaqtiken. Maqale aptori shundaqtimu Uyghur élidin qazaqlarningla emes, bashqilarningmu qazaqistanda panah izdewatqanliqining yenimu dawam qiliwatqanliqini ilgiri sürgen. Ulargha nisbeten jinayet turghuzulup, xitaygha qayturulush xewpige duch kéliwatmaqta. Nikita danilin özi ishlewatqan agéntliq teripidin kéyinki on yilning ichide bu heqte toplighan melumatlirini élan qilghan.

Maqalide 2014-yili Uyghur élidin qazaqistan'gha 9 neper Uyghur yashning qéchip ötkenliki toghriliq melumatlar bérilgen. Ular Uyghur élidiki nurluq dégen yézidin bolup, toxtimemet yüsüp 30 yash, nurmemet ghadiyar 27 yash, tursunniyaz toxtimemet 29 yash, abduwayit eziz 29 yash, eziz tursun 33 yash, ayup turdimemet 33 yash, obul memetabdulla 22 yash, dalim abdul 21 yash we ghappar abduqadir 25 yash.

Maqalide éytilishiche, ular toghriliq qazaqistan aliy sotining sot ishliri boyiche höjjetliridin melum bolup, metbu'atlarda bu heqte éytilmighaniken. Sot hökümide ularning barliqi ishsiz atilip, peqet toxtimemet yüsüpning bashlan'ghuch, qalghanlirining ottura mektep bilimge ige ikenliki körsitilgen.

Maqalide mundaq déyilgen: "Néme üchün qachti?. Sotta toqquz Uyghur shuni éyttiki, bu milliti Uyghur bolghanliqidin xitaydiki zulumdin qazaqistan'gha qéchishni qarar qilghan. Ularning söziche, ular ish tapalmighan, hetta tamaqqa pul yetmigen. Rusiye, özbékistan yaki qirghizistan'gha ishleshke bérishni pilanlighan. Tursunniyaz toxtimemet؛ '2014-yili 16-iyulda bir yéziliqlar bilen poyizda bortala shehirigiche yétip bérip, dunya xeritisini sétiwalduq we jan béqishqa pul tépish üchün xitaydin qéchishqa qarar qilduq', -dep chüshendürdi"

Maqalide yene déyilishiche, bu 9 neper Uyghur kéche-kündüz yol yürüp, 5-6 kündin kéyin bir deryadiki köwrük astida harduq élip olturghanda qazaqistanliq chégra qoghdighuchiliri teripidin tutuwélin'ghan. Ularning hemmisi chégrani qanunsiz buzghanliq bilen eyiblinip, qazaqistanning alaköl nahiyelik sotining qarari bilen bir yil alte aygha türme jazasigha mehkum qilinip qamalghan. Maqalide, sot hökümide bu Uyghurlarni qazaqistandin chiqiriwétish heqqide héch nerse éytilmighanliqi, ularning kéyinki teqdirini sürüshte qilishning mumkin bolmighanliqi otturigha qoyulghan.

Maqalide yene her xil yollar bilen Uyghur élidin qazaqistan'gha qéchip chiqqan sayragül sa'utbay, qaysha aqan, baghashar malikuli, tlék tabarak, qastér musaxanuli we muragér alimulilar heqqidime melumatlar bérilgen.

Biz "Médi'azona" agéntliqining zhurnalisti, mezkur maqale aptori nikita danilin ependi bilen alaqileshtuq. U radi'omiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: "Shinjangdin qazaqistan'gha qéchip chiqqan 9 Uyghur toghriliq éytsaq, ular toghriliq melumatlar qazaqistan jumhuriyiti aliy sotining sot ishliri höjjetliridin élindi. U yerde ene shu 9 kishige chiqirilghan höküm bolup, ularning hemmisige bir yérim yil türme jazasi bérilgen. Néme üchün ular toghriliq ilgiri éytilmay kelgenliki bizge namelum. Ularning kéyinki teqdiri toghriliqmu biz héch nerse bilelmiduq. Ular xitaygha qayturuldimu yaki yoqmu. Bir nersini texmin qilishqa boliduki, 1997-yilqi qazaqistan jinayi ishlar höjjitining 330-maddisi boyiche dölettin chiqiriwétish közde tutulmighan. Mumkin ular bu memlikette qélip, andin bashqa yaqqa ketkendu. Amma bu peqet perez."

Nikita danilinining pikiriche, bu Uyghurlarning xitaygha qayturup bérilgen yaki bérilmigenliki heqqide héchqandaq éniq uchur igilesh imkaniyiti bolmighan.

Nikita danilin qoshna xitay bilen munasiwetlirini saqlap qélish üchünla chégra buzup ötkenlerge qazaqistan hökümitining panah bermeslikke tiriship kéliwatqanliqini, yene bir tereptin, yerlik ahalining bésimi astida ularni xitaygha qayturup bérelmeydighanliqini bildürdi. Uning éytishiche, chégra buzghanlarning peqet bir yilliq qamaqqa höküm qilinip, andin panahliq höjjiti alalmighandin kéyin bashqa ellerge chiqip kétish mumkinchiliki barken. Chégradin qanuniy yol bilen ötkenler bolsa, qazaqistan puqraliqini yaki qachaq hoquqini alalaydiken.

Ziyaritimizni qobul qilghan qazaqistanning xelq'ara insan heqliri we qanuniyliqni saqlash byurosining xadimi andréy grishin ependi mundaq dédi: "Men derru éytishim kérekki, bu Uyghurlarning ehwali manga melum emes, emma Uyghurlar hazir qazaqistan'gha néme üchün qéchip chiqmaydu?, buning sewebi ularni derru xitaygha qayturup bériwétidu. Da'im mushundaq bolghan. Hetta ilgiri ularning qolida birleshken döletler teshkilati musapirlar ishliri boyiche aliy komissarining höjjiti bolghan bolsimu, beribir ularni xitaygha qayturup bergen. Qanun boyiche qazaqistan ularni qayturup bermesliki kérek idi. Biraq, Uyghur we bashqa milletlerge qarighanda, milliti qazaq bolghanlarning ehwali bashqa. Ikki terepning qazaqliri bir bolghachqa, ularning mumkinchilik xéli bar. Shuning üchün ulargha bashqiche munasiwet we yénik mu'amile qilinidu".

Uning pikriche, qazaqistan hökümiti xitaydin qéchip chiqqan qazaqlarni xitaygha qayturup bermeydiken.

Andréy grishin bu jehette qazaqistan hökümitining her terep üchün ishni ijabiy hel qilishqa tiriship kéliwatqanliqini, chégrani buzup ötkenlerge nisbeten yénik jazalarni qollinishqa tirishidighanliqini bildürdi. U panahliq bérish mesiliside xitay pozitsiyesining da'im közde tutulidighanliqini, shundaqla yerlik ahale we hoquq qoghdighuchi teshkilatlarningmu tesiri bar ikenlikini ilgiri sürdi.

Mezkur 9 Uyghurning tutulushi we sotlinip qamaqqa élinishi mesilisi heqqide qazaqistandiki Uyghur jama'et we teshkilat wekillirimu xewersiz qalghan bolup, bu heqte qehriman ghojamberdi mundaq dédi:
Mezkur 9 Uyghurning teqdiri qandaq boldi? ular xitaygha qayturup bérildimu? yaki bashqa elge kettimu? dégen mesilini sürüshtürüshke tirishsaqmu hazirche uchurgha ige bolalmiduq.

Toluq bet