Xitayning Uyghur élidiki yighiwélish lagérliri heqqide melumat toplighan rusiyelik tetqiqatchining qazaqistan'gha kirishi men'iy qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-09-06
Share
Xitayning Uyghur élidiki yighiwélish lagérliri heqqide melumat toplighan rusiyelik tetqiqatchining qazaqistan'gha kirishi men'iy qilindi Qazaqistanda Uyghur élidiki lagér heqqide melumat toplighan rusiyelik tetqiqatchi jén bunin(Yevgeny Bunin).
rferl.org

Melumki, xitayning Uyghur élida yighiwélish lagérlirini qurup, ulargha minglap, on minglap Uyghur, qazaq, qirghiz we bashqimu türkiy-musulman milletlerni sotsiz qamishi bir qatar kishilik hoquq teshkilatlirining, hoquq qoghdighuchilarning, jama'etchilikning qattiq qarshiliqigha duch kelgendi. Bolupmu lagérdiki qazaqlarning qazaqistandiki uruq-tughqanliri xitayning qazaqistandiki konsulxanisi aldida, shundaqla almuta, nursultan qatarliq chong sheherlerde namayish uyushturup, xitayning basturush siyasitini qattiq eyibligen idi. Shuningdek almuta shehiride qurulghan "Atayurt" teshkilati guwahliq bérish yighinlirini ötküzüp, köpligen melumatlarni toplighandi. Yéqinda qazaqistan hökümiti ene shu ishlar bilen qazaqistanda aktip shughullinip kelgen rusiyelik tetqiqatchi jén buninning qazaqistan'gha kélishini men'iy qildi. Bu heqte qazaqistanning bir qatar ammiwiy axbarat wasitiliri xewer qildi.

"Qazaqistan axbarat byurosi" élan qilghan "Shinjangdiki qayta terbiyelesh lagérliri we türmilirining mehbusliri toghriliq melumat bazisi teshkilligen rusiye fédératsiyesining puqrasi jén buninning besh yil qazaqistan'gha kirishi men'iy qilindi" namliq maqalidin melum bolushiche, jén bunin 4-séntebir küni kechqurun qirghizistan paytexti bishkek shehiridin almutagha uchup kelgende andin bu cheklimini bilgeniken.

Jén bunin özining féysbuktiki waraqchisida bu heqte mundaq dep yazghan: "Yéqinda ottura asiyagha qaytip kélip, bishkekte men héch qandaq bir mesilisiz bir ay turdum, andin almutagha bérish qararigha keldim. Uchup kelgendin kéyin méni pasport kontrolidin ötküzmidi, pasportumni manga qayturup, olturup saqlishimni éytti. 5-10 Minut ötkendin kéyin "Éyr astana" ning ikki qiz xadimi yénimgha kélip, bilet élishimgha yardemlishishke teyyar ikenlikini éytti, sewebi men üchün qazaqistan'gha kirishke yol yoqken. Shu arida chégra kontrol xadimi qéshimgha kélip, méning besh yilghiche qazaqistan'gha kirishimning men'iy qilin'ghanliqini xewerlidi. Shundaqla méning qazaqistanda qanunni buzghan yaki buzmighanliqimni soridi, chünki bu elge sewebsiz kirish men'iy qilinmaydiken, he, sewebini ichki ishlar ministirliqida bilishke bolidiken."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistanliq hoquq qoghdighuchi we zhurnalist andréy grishin ependi mundaq dédi: "Bu yerde mesile leylep turmaqta. Sewebi bu yerde gep qazaqistandiki bir nechche kishining xitaydiki qazaqlar we bashqa musulman xelqlerning ehwali toghriliq mesilini yuqiri derijide, yeni birleshken döletler teshkilati da'iriside ashkarilighanliqida boluwatidu. Bu mesile pütkül xelq'ara jama'etchilikning diqqet nezerini qozghidi. Bashta uning pa'aliyitige da'iriler qattiq köngül bölmey, uning ishliri men'iy qilinmighan bolsimu, emma kéyinki waqitlarda hökümet ishning chékidin chiqip kétiwatqanliqini sezdi. Yeni bu yerde bunin birinchi nöwette xitay üchün xewplik bir shexske aylandi. Mana mushu yerde qazaqistan qoshnisining sözini yerge qoymasliqni toghra kördi."

Andréy grishin qazaqistan da'irilirining jén bunin'gha nisbeten alghan qararining sewebini chüshendürmigenlikidin bu mesile heqqide éniq bir xulase chiqiralmaydighanliqini otturigha qoydi.

Öz nöwitide jén buninmu qazaqistanning mundaq qarar alghanliqining seweblirini bilmeydighanliqini tekitligen. Memlikettin uchup kétish üchün téz bilet alghinigha qarimay, bunin'gha pütkül kéchini pasport kontroli yénida ötküzüshke toghra kelgen, sewebi tirkesh sisitémisi öchürüp tashlan'ghan iken. Jénn bunin qirghizistandimu xuddi shundaq ishning yüz bérishi mumkinlikidin ihtiyat qilip, u yaqqa bérish-barmasliqni qarar qilghan we ottura asiyani tashlap kétishke mejbur bolghanken.

Jén buninning xitay lagérliridiki Uyghur, qazaq we bashqimu milletler heqqide melumat yighishta bolupmu "Atayurt pida'iyliri" teshkilati bilen birlikte ishligenliki melum. Shunglashqa biz almutatiki tirkelmigen "Naghiz atayurt pida'iliri" teshkilatining re'isi békzat mexsutqan oghli bilen alaqilashqinimizda, u mundaq dédi: "Jén bunin talay yillar xitayning qirghinchiliq siyasitige we bashqimu xelqlerge qarshi yürgüzülüwatqan zulumni ashkarilashta bizning teshkilatqa yardem bergen. U guwahliq bergenlerning melumatlirini widéyogha élip, bashqa tillargha terjime qilip, retlep, köpligen melumatlarni ammiwiy axbarat wasitiliride élan qilishta köp küch chiqardi. U Uyghur tilini, rus tilini, in'giliz tilini yaxshi bilgenliktin, bizning ishimizgha xéli tesirini körsetti. Biz uni sherqiy türkistan xelqining dosti, adaletni qoghdighuchi adem süpitide hörmetleymiz, elwette. Emdi bizning hökümitimizning uni kirgüzmey qoyghini durus bolmidi. Sewebi u élimizning héch qandaq bir qanunini buzmidi. Peqet xitaygha qarshi axbarat urushi élip bardi. U qazaqistandiki Uyghurlarnimu, qazaqlarnimu qanun buzushqa chaqirmidi. Méningche, hemme ish xitayning tapshurmisi bilen boluwatidu. Bu ishni yuqiriqi hökümet qilmishimu mumkin. Buni tamozhnada olturi'up, xitaydin pul éliwatqanlarning, yene shuningdek xitaygha sétilghan emeldarlarningmu qilishi bek mumkin. Buni bizning hoquq qoghdash organlirimiz éniqlishi lazim. Jén buninni biz, yeni qazaqistandiki türkiy xelqler her zhehettin qollishimiz kérek, dep oylaymen."

Igilishimizche, jén bunin ikki yil ilgiri, yeni 2019-yili noyabir éyida qazaqistandin özbékistan'gha uchup kelgende tashkent ayrodromida dölettin chiqiriwétilgeniken. Ilgiri özbékistan'gha héch bir mesilisiz kirip kéliwatqan jén bunin'gha emdi bu elge kirish tamamen men'iy qilin'ghan. Uning éytishiche, u 2018-yildin buyan xitayning Uyghur élidiki basturush siyasitini yorutup kéliwatqanliqi uning özbékistan we qazaqistan da'iriliri teripidin elge kirishini men'iy qilishigha seweb bolghanken. Tetqiqatchi öz tor bétide Uyghur élidiki yighiwélish lagérliri we türmiler heqqide 24 mingdin oshuq guwahliqlarni toplighan bolup, buningdin dunya ammiwiy axbarat wasitiliri hemde hoquq qoghdash teshkilatliri paydilanmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet