“11-нөвәтлик дуня шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиши” йиғинида уйғурларға алақидар муһим пикир-тәклипләр музакирә қилинди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2019.07.15
sherqiy-Turkistanliqlar-qerindashliq-uchrishi.jpg “11-нөвәтлик дуня шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиши” йиғинида дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитети рәиси өмәр қанат әпәнди(оңда) сөзлимәктә. 2019-Йили 13-июл, истанбул.
RFA/Arslan

“11-нөвәтлик дуня шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиши” вә “2-нөвәтлик миллий бирлик шураси” йиғини 13-июл күни истанбулда ечилиш мурасими билән башланди. 4 Күн давам қилидиған хәлқаралиқ бу йиғин шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийити тәрипидин уюштурулған. Бу йиғинға түркийәдин вә дуняниң охшимиған җайлиридики 18 дөләттин тәшкилат вәкиллири, тәтқиқатчилар вә дини алимлардин муһим шәхсләр қатнашти.

Йиғинниң ечилиш мурасимиға хәлқ аммисидин 1000 дин артуқ киши қатнашти. Йиғинниң кейинки 3 күнлүк программиси истанбулдики бир меһманханиниң қурултай залида өткүзүлди.

Йиғинниң ечилиш мурасими қуран кәрим тилавәт қилиш, истиқлал марши оқуш билән башланди. Йиғинда шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийити рәиси һидайәтулла оғузхан ечилиш нутқи сөзләп, бу йиғинниң мәқсити шундақла әһмийитини баян қилди.

Йиғинда һидайәтулла оғузхан бу йиғинниң мәқсити тоғрисида тохтилип мундақ деди: “бу йиғинниң мәқсити хәлқимиз арисида бирликимизни, қериндашлиқимизни күчләндүрүш һәм хәлқимиз шәрқий түркистан мәсилисини илгири сүрүш җәрянида тәшкилатлар оттурисида маслишишчанлиқни қолға кәлтүрүш, бирлик-баравәрлик вә һәмкарлиқни күчәйтиш һәмдә һазирқи қийинчилиқ мәсилиләрни һәл қилиш үчүн тәшкилатлар вә муһим шәхсләр бир йәргә җәм болуп мәслиһәт вә музакирә қилиш арқилиқ чиқиш йоли издәштин ибарәт”.

Һидайәтуллаһ оғузхан сөзидә йәнә чоңқур қийинчилиқлар чирмивалған шәрқий түркистан мәсилиси һәл қилиш чарилирини тепип чиқиш үчүн музакирә вә мәслиһәт елип бериш мәқситидә бу қетимқи қериндашлиқ учришиши йиғиниға “шәрқий түркистан миллий бирлик шураси” намида бир тармақ темини қошқанлиқини билдүрди.

Йиғинда йәнә дуняниң һәр қайси җайлиридин кәлгән хәлқ вәкиллири вә тәшкилатларниң рәһбәрлири айрим-айрим сәһнигә чиқип сөз қилди.

Ечилиш мурасими җәрянида йиғин зали алдида, шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийити, шәрқий түркистан өлималар бирлики, шәрқий түркистан нузугум җәмийити, шәрқий түркистан йеңи әвлад тәшкилати қатарлиқ бир қанчә тәшкилат өзлириниң хизмәт-паалийәтлирини тонуштуруп көргәзмә ашти. Китаб-журнал тарқатти, уйғур мәдәнийити, өрп-адәтлири тонуштурулған мәдәнийәт тонуштуруш көргәзмиси ечилди.

Йиғинниң 2-күни, йәни 14-15-күнидики йиғинда дуняниң һәр қайси җайлиридин кәлгән әрбаблар уйғурларға алақидар һәр хил темилар бойичә сөз қилди.

Йиғинда йәнә қазақистандин кәлгән дуня уйғур қурултийиниң қазақистанда турушлуқ вәкили “йеңи дуня вәзийитидә хитайниң тәсири вә шәрқий түркистан мәсилиси”, америкидин кәлгән дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитети рәиси өмәр қанат “америка-хитай оттурисидики күчийиватқан сиясий тоқунушлар вә шәрқий түркистан күриши” дегән темиларда сөз қилди. Өмәр қанат америка һөкүмитиниң уйғурларни қоллап-қуввәтләватқанлиқини билдүрди вә америкида һазир уйғур мәсилисиниң дөләтниң һәр қайси органлирида алаһидә мәсилә болуп оттуриға чиққанлиқини, илгири уйғурлар билән рәсимгә чүшүштин еһтият қилидиған министир дәриҗилик әмәлдарларниң һазир уйғурлар билән рәсимгә чүшүп өзлири тарқитиватқанлиқини, америкиниң уйғур мәсилисидә хитайға давамлиқ бесим қилишқа тиришиватқанлиқини, америка уйғур мәсилисини өзлири қоллапла қалмастин бәлки явропа әллириниму һәрикәткә өткүзүшкә әһмийәт бериватқанлиқини билдүрди. Өмәр қанат әпәнди сөзидә йәнә америка мәтбуатлирида һазир һәр һәптидә әң аз икки парчә мақалә елан қилиниватқанлиқини, уйғур мәсилисини һазир көп саһә кишилири болупму сиясий саһәдики муһим кишиләрниң тонуп йәткәнликини билдүрди.

Йиғинда йәнә доктор пәрһат қурбан тәңритағли “хитайниң бир йол бир бәлвағ пиланиниң шәрқий түркистан мәсилисигә көрситидиған тәсирлири”, язғучи абдурахман җамал қәшқәрли вә доктор алимҗан буғда “шәрқий түркистан күришиниң өзгәрмәс принсиплири вә тәшкилатлар оттурисидики истратегийәлик һәмкарлиқи”, шәрқий түркистан австралийә җәмийитиниң рәиси нурмуһәммәт түркистани, “хәлқара қанун вә шәрқий түркистан мәсилиси” дегән темиларда сөзлиди. Шәрқий түркистан өлималар бирликиниң мәсуллиридин бири, австралийәдин йиғинға кәлгән дини алим абдусалам алим шуниңдәк сираҗидин әзизи, һәбибулла күсәни вә башқа тәтқиқатчи һәм диний алимлар “өзгириватқан хитай-ислам дуняси мунасивәтлири вә шәрқий түркистан мәсилиси” дегән темиларда сөз қилди вә музакирә елип берилди.

Йиғинда, б д т кишилик һоқуқ комитетиға әза 22 дөләтниң хитайниң җаза лагерларни тақаш вә уйғурларни әркин қоюп бериш тоғрисида имзалиқ хәт язғанлиқи вә буниңға қарши 37 дөләтниң хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бастуруш сиясити вә җаза лагерлирини қоллап хәт елан қилғанлиқи, буниңға сәуди әрәбистан қатарлиқ оттура шәрқтики бир қисим мусулман дөләтләрниңму имза қойғанлиқи тәнқид қилинди вә музакирә қилинди.

Абдусалам алим сөзидә, хитай-ислам дөләтлириниң иқтисадий вә сиясий мунасивәтлири тоғрисида тохталди вә уйғурларниң мусулман дунясидики һәқ-һоқуқлири, мәҗбурийәтлири вә тәләплирини баян қилди. У, ислам дунясиниң уйғурлар үчүн немә ишлар қолидин келидиғанлиқи вә мусулман әллиригә нарази болушниң қандақ нәтиҗини қолға кәлтүридиғанлиқи һәм немиләрни йоқитидиғанлиқини оттуриға қойди.

У сөзидә йәнә мусулман дөләтлириниң уйғур мәсилисидә хитайни қоллап келиватқанлиқиниң сәвәблири тоғрисида тохталди.

У мундақ деди: “алланиң бизгә нусрәт беридиғанлиқиға ишиниш. Өзимизгә тайиниш вә тоғра һәрикәт қилиш. Мусулман нами билән тонулған һакимийәт билән мусулман хәлқни пәрқләндүрүш. Ислам дунясиға әһвалимизни зерикмәстин аңлитиш. Инсан һәқ-һоқуқлиримизниң дәпсәндә қилиниватқанлиқини пакитлиқ оттуриға қоюш. Бәзи мусулман дөләтлириниң ғәйрий рәсмий ярдәмлирини инкар қилмаслиқ. Мусулман әллиридә яшаватқан мусулманларниң маддий вә мәниви қоллашлирини қолға кәлтүрүш”.

Абдусалам алим әпәнди сөзидә йәнә өзлириниң малайшиядики уйғур мәсилилиригә қизиқиватқан вә һәрикәттә болуватқан мусулман тәшкилатлири билән йеқин мунасивәт елип бериватқанлиқини вә уларниң уйғур мәсилисини ислам дунясида күнтәртипкә кәлтүрүштики бир қанчә түрлүк тәклип вә тәвсийәлирини баян қилип мундақ деди: “57 мусулман дөлитигә әһвални аңлитишни күчәйтиш вә тохтатмаслиқ. Хәлқаралиқ уйғур кишилик һоқуқни қоғдаш бирлик сепи қуруп чиқиш вә 1000 тәшкилатни нишанлап бу бирликкә әза қилиш. Дуня җамаәтчиликигә шикайәтнамә тапшуруш. Малайсия баш министири маһатирға уйғурларниң авази болуш тәклипини бериш. Хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлирини хитайға бесим ишлитишкә чақириш”.

Йиғинда сөз қилған журналист сираҗидин әзизи әпәнди, нөвәттики хитай-ислам дуняси мунасивәтлири тоғрисида тохтилип мундақ деди: “шәрқий түркистанниң ечинарлиқ вәзийити шуки, хитай билән ислам дунясиниң мунасивәтлиригә нәзәр салидиған болсақ, мусулманлардики дини қериндашлиқ, инсанлиқ дегәнләрниң әң төвән сәвийәдә икәнлики ениқ. Ислам дуняси узун йиллиқ мустәмликидин қутулуп, мустәқил дөләтләрдәк көрүнсиму роһи җәһәттә мустәмликидин қутулғини йоқ. Һеч қандақ бир ислам дөлити беқиндичилиқтин хали әмәс, бу әһваллар күндин-күнгә оттуриға чиқиватиду. Хитай узун йиллардин буян коммунистик түзүмдә дуняға ечилмай йепиқ һаләттә кәлгән болуп, өзиниң ичидики пуқралириға йүргүзүватқан мустәбитлики, бекинмә һалити вә аҗизлиқи сәвәблик дуняда һеч қандақ бир дөләтниң ички ишлириға арилашмиған қияпәткә өткән. Хитай, йеқинқи йиллардин буян юмшақ күч сүпитидә африқа, асия һәтта явропаларда тәсир даирисини күчәйтишкә җиддий һәрикәт қилмақта. Шәрқий түркистанға қошна ислам дөләтлирини асасән қәрзгә боғуш арқилиқ контроллуқиға алмақта”.

Сираҗидин әзиз әпәнди әрәб дөләтлириниң хитайни қоллиғанлиқиниң сәвәблирини баян қилип мундақ деди: “хитай әрәб дөләтлирини тарихтин бери пәләстин давасини қоллиған әрәбләр билән бир сәптә турған қияпәткә кирип туруп уларни өзигә майил қилип кәлди. Йәнә бир муһим мәсилә, хитай һәр қандақ ислам дөлити билән болған дипломатик, сиясий, иқтисадий мунасивәтләрдә шәрқий түркистан мәсилисиниң хитайниң ички иши икәнлики вә һеч қандақ дөләтниң уйғурларниң ишиға арилашмаслиқини алдинқи шәрт қилиду. Буниң тәсирини йеқинқи йилларда, болупму җаза лагерлириниң оттуриға чиқишидин кейин көрүватимиз”.

Сираҗидин әзизи әпәнди сөзидә йәнә ислам дунясида һакимийәт бешидикиләр билән пуқраларни айрип қараш керәкликини билдүрүп мундақ деди: “биз ислам дуняси дегинимиздә һакимийәт бешидикиләр билән пуқраларни айришимиз керәк. Көпинчә һакимийәтләр хитай тәрәптә турған болсиму пуқраларниң көп қисми уйғурларни қоллап келиватқанлиқини көримиз. Буниң мисаллири көп, бенгал, һиндистан, малайсия, һиндонезийәләрдә уйғурларни қоллап намайишлар елип берилди. Әрәб дөләтлиридә намайиш қилиш чәкләнгән болсиму, мақалиләр йезиш, маддий җәһәттә ярдәм қилиштәк қоллашлар болмақта. Шундақтиму мусулман хәлқләрниң һесдашлиқи, қоллашлири йетәрлик әмәс. Ислам дунясиниң шәрқий түркистан мәсилисидә пассип туруши, хәлқлириниңму сүкүт қилиши һакимийәтлириниң мустәбитликидин болса, йәнә бир тәрәптин шәрқий түркистандики вәһший зулумлардин толуқ хәвәрдар болалмиғанлиқи, уларға келиватқан мәлуматларниң биз тәрәптин әмәс бәлки хитай тәрәптин көпләп келиватқанлиқи сәвәбидиндур. Бүгүнки әһвалда хитайниң тәтүр тәшвиқати нәтиҗисидә уйғурлар ислам дунясида бәлки пүтүн дуняда радикал, террорчи қалпиқини кийип қалған болуп, өзимизни мудапиә қилмисақ қәтий болмайдиған әһвалға чүшүп қалдуқ. Бу ишта тәнтәклик қилишқа қәтий болмайду, шуниң үчүн бизгә нисбәтән қилишқа тегишлик нурғун ишлар бар булардин бир қисми болса, тәшвиқатни күчәйтиш, зиярәтләрни үзүлдүрмәй қилиш, мунасивәтләрни орнитиш, шәрқий түркистан тарихиға аит илмий тәтқиқат вә китабларни нәшр қилиш. Дөләтләрниң һәр саһә органлириға дипломатик сәзгүрлүк билән мәктуплар вә доклатларни йоллаш. Әң ахирида аллаһтин башқа һеч кимдин үмид күтмәслик, өз күчимизгә тайиниш, кечини күндүзгә улап һәрикәт қилиш, сәвәб издәшни тохтатмаслиқ керәк”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.