Қәшқәрдә қурулған “чаған кечилики сәһниси” дә хитайниң көз боямчилиқи юқири пәллигә көтүрүлгән

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2024.02.13
chaghan-senet-2024.-05 Хитай мәркизи телевизийә истансиси тарқатқан 2024-йили чағанлиқ сәнәт кечилики көрүнүши. 2024-Йили 10-феврал, қәшқәр
CCTV

Хитайниң чаған байрими бу йил, 10-февралға тоғра кәлди. Чағанниң һарпа ахшими хитай мәркизий телевизийә истансиси 1-қанили бу нөвәтлик чаған кечилики пирограммисини бейҗиңдики асаслиқ сорундин башқа, қәшқәрни өз ичигә алған 4 тармақ мәйдандинму биваситә тарқатти.

Қәшқәрдики чаған сәһниси қәдимки қәшқәр кочилирини арқа көрүнүш қилип лайиһәләнгән болсиму, қәшқәрниң уйғур мәдәнийитиниң бөшүки икәнликидәк алаһидилики гәвдиләнмигән. Кечиликтә хитайчә орунланған “шинҗаң яхши җай” дегән нахша вә даңлиқ кино артиси дилрәба дилмурат баш болуп ойниған “гүзәллик шинҗаңда” намлиқ сәккиз минутлуқ нахша-уссул номури дәбдәбилик қилип көрситилгән; дилрәбаниң кийивалған сәһнә кийимидә уйғур миллий хаслиқи гәвдиләнмигән.

Хитай тәшвиқатлириға қариғанда, хитайниң “шинҗаң яхши җай” тәшвиқатлириға актип маслишип келиватқан дилрәба дилмуратниң уйғурлар тәрипидин “хитайлаштурулған әбҗәш номур” дейиливатқан номури хитай тамашибинларниң қизғин алқишиға еришкән.

Җүмә күни қәшқәрдики чағанлиқ нәқ мәйдан пирограммилиридин кейин, дилраба өз билогида “‛шинҗаңниң уссул вә музикиси‚ намлиқ номурдин шинҗаңниң миллий нахша-уссулидин зоқлинидиған тамашибинларға ярдәм қилишини үмид қилимән! башқичә бир йилдин һузурлиниң. Шинҗаң наһайити гүзәл җай, көпчиликни қарши алимиз!” дәп язған.

Хитай мәркизи телевизийә истансиси тарқатқан 2024-йили чағанлиқ сәнәт кечилики көрүнүши. 2024-Йили 10-феврал, қәшқәр

Хитай тәшвиқат хәвәрлиридә болса, қәшқәр тармақ мәйданида орунланған “гүзәллик шинҗаңда” намлиқ нахша-уссулниң “тәрәққий қиливатқан шинҗаңниң гүзәл мәнзириси” ни намаян қилғанлиқи күчәп тәшвиқ қилмақта.

Хитай мәтбуатлирида чиққан хәвәрләргә қариғанда, хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян қәшқәрни мәркәз қилип, түрлүк иқтисад, сода вә саяһәтчиликни раваҗландуруш билән бирликтә, хитай карханилирини, шундақла хитай нопусини бу вилайәткә җәлп қилишни тезләштүргәниди.

 “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш”, “җуңхуа миллити вә мәдәнийити еңини күчәйтиш” шоари астида уйғур диярида, җүмлидин уйғурлар әң көп олтурақлашқан қәшқәрдә уйғур мәдәнийити намайәндилирини йоқ қилип, уйғурларниң миллий вә диний байрамлирини чәткә қеқип, униң орниға хитай әнәниви байрамлирини дағдуғилиқ өткүзүшни давамлаштуруп кәлмәктә иди.

 Мәлум болғинидәк, чағанлиқ көңүл ечиш кечилики хитай компартийәсиниң дуняға өзини көз-көз қилидиған, сәнәт арқилиқ безәлгән зор көләмлик тәшвиқат сәһниси һесаблиниду. Йәр шари вақти гезитиниң-10 феврал тарқатқан хәвиридә ейтилишичә, хитай чағанлиқ сәнәт кечиликиниң директори ли мейлән йәр шари вақти гезитигә: “қәшқәрдә тармақ мәйдан қуруш шинҗаңниң образини вә униң мол мәдәнийәт вә саяһәт байлиқини намаян қилидиған көңүлдикидәк таллаш” дегән. Хитай һазирқи заман хәлқара мунасивәтләр тәтқиқат орниниң тәтқиқатчиси, террорлуққа қарши туруш мутәхәссиси ли вей: “шинҗаңниң җәнубида тармақ сорун қуруш җуңгониң террорлуққа қарши туруш вә шинҗаң райониниң бихәтәрликини қоғдаштики мувәппәқийәтлирини намаян қилди” дегән.

Хитайниң бу тәшвиқатлири һөкүмәт башқурушидики рәсмий мәтбуатлар биләнла чәкләнмигән. Хитайниң әлчиханилири, һөкүмәт әмәлдарлириму чаған кечиликиниң қәшқәрдики қисмидин арийәләрни тарқитип инкасларни язған болуп, хитай ташқи ишлар баянатчиси хуа чүнйиң 11-феврал X тә, қәшқәрдики чаған сәһнисини һәмбәһирләп: “бу тунҗи қетим уйғур райониниң қәшқәрдә чаған кечиликигә саһибхан болуши вә хәлқ нахша усуллири арқилиқ бу районниң мәдәнийитиниң көп хиллиқи вә гүзәлликини байқаймиз” дәп тәшвиқ қилған.

Демәк, хитай даирилириниң бу қетим қәшқәрни таллишидики сәвәб, униң хәлқараға ечиветилгән көзнәклик ролидин башқа йәнә, саяһәтчилик түгүни вә әркин сода райони болғанлиқи дейилсиму, әсли мәқсәтниң хитайниң ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлирини паш қиливатқан ғәрб таратқулирини ялғанға чиқириш икәнлики мәлум болмақта.

X Тә хитай тәшвиқатчилириға қарши инкас қайтурған анализчиларниң оттуриға қоюшичә, қәшқәрдин тарқитилған чағанлиқ пирограммилар хитай һөкүмитиниң қәшқәрдин ибарәт қәдимий уйғур юртини хитайчилаштуруш вә бу җайдики өз һакимийитини мустәһкәмләштин ибарәт сиясий ғәризини ашкарилап беридикән. Уйғуршунас көзәткүчиләрдин, манчестер университетиниң пирофессори дәйвид тобин (David Tobin) зияритимизни қобул қилип мундақ деди:

 “хитай һөкүмити қәшқәрни чағанни тәбрикләш мәйдани қилип таллап, өзиниң хитайлаштуруш сияситиниң мувәппәқийитини тәбриклиди; бир яқтин уйғурларниң дини, мәдәнийити вә тилини йоқитиш сиясәтлирини йүргүзсә, бир яқтин бу сәһнидә хитайчилаштурулған уйғурларниң оюнлирини көрситиш арқилиқ, уйғурлар худди әзәлдин хитай җәмийитиниң бир парчисидәк, чаған кечиликигә қатнишишни арзулап кәлгәндәк қияпәттә тәшвиқат қилди. Бейҗиңға қариғанда бағдатқа йеқин болған қәшқәрниң уйғур нопусини асас қилған, уйғурларниң қәдимий мәдәнийәт вә ислам етиқади мираслирини сақлап келиватқан җай икәнликидәк пакитларни қайрип қоюп, дуняға қәшқәр әзәлдин хитайниң бир парчиси дегәнни испатлашқа урунди; хитай һөкүмити йәнә ши җинпиңниң 2017-йилидин буян давам қилған дөләт зораванлиқини, лагерларни, уйғурларни тил диний етиқад, мәдәнийәт җәһәттин йоқитиш сиясәтлирини, мутәхәссисләр вә һөкүмәтләр тәрипидин ирқий қирғинчилиқ дәп етирап қилинған җинайәтлирини ақлашқа, йошурушқа урунмақта” .

Дәйвид әпәнди йәнә сөзини давам қилип мундақ деди:

"Бу йеңилиқ әмәс, хитай-1949йилидин буян бесивелинған милләтләргә қаратқан зораванлиқ сиясәтлирини “тәрәққий қилдуруш” дәп ативалған һәмдә бу милләтләрниң хушал нахша усуллирини көрситиш арқилиқ алдамчилиқ қилип кәлгән. Бу күлүмсирәп туруп ойналған усуллардин биз, бастурушқа учраватқан уйғурларниң лагерларға солиниш вә җисманий хорлуққа учраш тәһдити астида, кимликидин ваз кечип, бу номурларни орунлашқа мәҗбур икәнликини, ассимилятсийә вә ирқий қирғинчилиқ сияситини тәбрикләватқан хитай һөкүмитиниң бу җайдики хәлқниң кимликини пүтүнләй йоқитип ташлаш, уларниң налә-пәряд, авазини өчүрүштәк ахирқи мәқсәтлиригә йетишни көзләватқанлиқини көрәләймиз” .

Йеқинда иҗтимаий таратқуларда уйғурларниң чаған өткүзүшкә мәҗбурланғанлиқи гәвдиләнгән қисқа видийолар тарқалди. Қәшқәрдики чаған кечилики сәһнисидин, хитай даирилириниң чағанлиқ тәшвиқатни йәнә бир балдаққа көтүргәнликини көрүвалғили болиду.

Уйғур мәдәнийити вә музикисини тәтқиқ қилғучилардин әнглийәдики доктор рачел харис (Rachel Harris) ханим бу һәқтә радийомизға инкас қайтуруп мундақ деди "бу чаған сәһнисидә, милләтләрниң хушал усул ойниғанлиқлирини көрситиш, хитай компартийәсиниң узун йиллардин буян милләтләрни хитайниң бир қисми болуп яшашқа рази қилип көрситиш әнәнисидур. Мән буниңдин уйғурларға бесимниң техиму зор дәриҗидә ашқанлиқини һес қилдим. Мениңчә, уйғурларниң хитайниң чағинида көрсәткән, күлүмсирәп туруп ойниған нахша-уссул номурлири, мәҗбурий әмгәккә охшаш зорлап сәһнигә чиқирилған көз боямчилиқтин башқа нәрсә әмәс” .

Хитай “йәр шари вақти гезити” ниң сабиқ баш муһәррири ху шиҗин X тә қәшқәрдики чағанлиқ кечиликни һәмбәһирләп, “җуңго һөкүмити аз санлиқ милләтләрни чәткә қеқиватиду дәп әйибләватқанлар буни көрсун, җуңгониң-2024 йиллиқ баһар байримилиқ әң бүйүк сәһнисидә шинҗаңлиқ гүзәл қизлар, әнәниви тибәт мәдәнийити толуқ намайәндә қилинди” дәп язған.

Хитай мәркизи телевизийә истансиси тарқатқан 2024-йили чағанлиқ сәнәт кечилики көрүнүши. 2024-Йили 10-феврал, қәшқәр
Хитай мәркизи телевизийә истансиси тарқатқан 2024-йили чағанлиқ сәнәт кечилики көрүнүши. 2024-Йили 10-феврал, қәшқәр
CCTV

Америкидики уйғуршунаслардин доктор һенрик шаҗески (Henryk Szadziewski) ху шиҗинниң инкасидин хитайниң әсли қара нийитини көрүвалғили болидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “хитай тәшвиқатчиси ху фамилиликниң инкаслиридин, хитай һөкүмитиниң дуняға ‛уйғурларни нишан қилған сияситимиз наһайити мувәппәқийәтлик болди, уйғурлар радикаллиқтин тазиланди‚ дәп тәшвиқ қиливатқанлиқини көрәләймиз. Адәттә, башқа дөләтләрдә мәсулийәтчан бир һөкүмәтниң нәтиҗилиригә баһа беридиған мустәқил тәкшүргүчиләр, тәшкилатлар, мутәхәссисләр вә башқа мустәқил гуруппилардин тәшкилләнгән тәкшүрүш механизми болиду. Лекин хитай бизгә башқа пурсәт бәрмәй, пәқәт өзлири тоқуған тәшвиқатлириға асасәнла униң сияситигә баһа беришимизни күтиду; бу наһайити бимәнилик.”

Һенрик әпәнди йәнә мундақ деди: “һазирғичә уйғур районида тәкшүрүш пурситигә еришәлигән б д т тәкшүрүш хадимлири вә мутәхәссисләр һәмдә башқа зиярәтчиләрниң доклатлири, уйғур районида инсанийәткә қарши җинайәтләрниң йүз бериватқанлиқини испатлиди. Уйғур дияриниң вәзийити мушундақ әндишилик бир әһвал астида турғинида, хитайниң бу хил тәшвиқатини қобул қилишимиз қандақму мумкин болсун”.

Иҗтимаий таратқуларда, қәшқәрдики “чаған кечилики” һәққидә оттуриға чиққан муназириләрдә бәзи анализчилар, хитай һөкүмитиниң ирқий қирғинчилиқини йошуруп үчүн лагерлардики уйғурларни нахша-уссул ойнатқузғанлиқини, буниңдин илгири BBC, CNN қатарлиқ дуняви таратқуларда паш болуп кәткән кона оюнини тәкрарлашниң бимәнә урунуш икәнликини тәнқид қилған.

Йәнә нурғун көзәткүчиләр, уйғур қирғинчилиқи һәққидики доклатларни вә хәвәрләрни қайтидин һәмбәһирләш билән биргә, хитайниң бу қетим дөләт таратқусиниң тәсир күчидин пайдилинип, кишиләрниң көз-қаришини контрол қилишни вә уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқи түпәйлидин хәлқара җамаәтниң нәзиридин чүшкән образини әслигә кәлтүрүшни һәмдә хәлқараниң көзини бояшни мәқсәт қилғанлиқини оттуриға қойған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.