Көзәткүчиләр барғанчә чоңқурлишиватқан қирғизистан-хитай мунасивитиниң қирғизистан уйғурлириниң паалийәт бошлуқини тарайтиветишидин әндишә қилмақта

Вашингтондин мухбиримиз әркин тәйярлиди
2023.11.06
qirghizistan-prezidenti-Sadyr-Japarov-xi.jpg Хитайниң шиән шәһиридә өткүзүлгән “хитай-оттура асия дөләт башлиқлири йиғини” да қирғизистан президенти садир җаппароф хитай рәиси ши җинпиң билән келишимгә имза қойди. 2023-Йили 18-май.
REUTERS

 Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң баш министирлири йиғини 25-өктәбир күни қирғизистан пайтәхти бишкәк шәһиридә өткүзүлгән болуп, йиғинға хитай баш министири ли чяң қатнашқан иди. Қирғизистан таратқулириниң хәвәрлиридин мәлум болушичә, йиғин әснасида қирғизистан билән хитай қиммити бир милярд долларға баридиған 29 хил келишим имзалиған. Бу келишимләр хитай ширкәтлириниң қирғизистандики алтә орунда көмүр кан ечиши, қирғизистанға бир су електир истансиси ясап бериши, шундақла хитай ширкәтлириниң қирғизистанда шамал, қуяш енергийәси қурулушини тәрәққий қилдуруш қатарлиқ йешил енергийә һәмкарлиқ түрлирини өз ичигә алған иди.

Һалбуки, қәшқәр билән ош-әнҗан арисидики хитай-қирғизистан-өзбекистан төмүрйол қурулушиға мәбләғ тепишта қийниливатқан қирғизистанниң, юқириқи һәмкарлиқ түрлирини елип беришта йәнила хитай мәблиғигә еһтияҗи чүшидиғанлиқи, буниң қирғизистанни хитайниң қәрз патқиқиға техиму чоңқур патуруп, хитайниң қирғизистандики тәсириниң техиму кеңийишини кәлтүрүп чиқириши қәйт қилинмақта.

Кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң вә анализчиларниң қәйт қилишичә, йеңи көмүр канлириниң ечилиши вә хитай мәблиғигә болған моһтаҗлиқ, ноқул қирғизистанниң муһит мәсилисинила еғирлаштуруп қалмайдикән. Бу униң назук демократик қурулмиси вә ниспий демократик сиясий муһитини аҗизлаштуруп, кишилик һоқуқ хатирисиниң техиму арқиға чекинишини, болупму хитай үчүн сәзгүр болған қирғизистан уйғурлириниң паалийәт бошлуқини йәниму тарайтиветиши мумкин икән. Йеқинда қирғизистан даирилириниң “қирғизистан уйғур иттипақ җәмийити” ниң рәиси, сабиқ парламент әзаси турсунтай сәлимофниң қолға елиниши, бу әндишиләрни техиму күчәйткән.

Қирғизистан KG 24 агентлиқиниң билдүрүшичә, қирғизистанниң бир милярд 700 милйон доллар ташқи қәрзиниң 40 пирсәнтини хитай игилигән болуп, униң юқириқи қурулуш түрлирини ишқа ашурушта йәнила хитайдин қәрз сориши мумкин икән.

Америка җорҗи вашингтон университетиниң тәтқиқатчи, оттура асияшунас, пирофессор шан робертс, қирғизистанниң қәрзи барғансери еғирлишиватқанлиқи, буниңға яриша хитайниң “бир бәлбағ бир йол” қурулуши даирисидики қәрз түрлириниң бәк очуқ әмәсликини билдүрди.

Шан робертс 3-ноябир бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда мундақ дәйду: “қирғизистан хитай билән узун йиллардин бери йеқин мунасивәтни сақлап кәлди. У бир намрат дөләт болуш сүпитидә, әлвәттә һәрқандақ бир тәрәптин келидиған мәбләғни қобул қилиду, лекин қирғизистан қәрзгә боғулуши барғанчә еғирлишиватқан бир дөләт. Бу йәрдики мәсилиләрниң бири, униң ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушидин келип чиқидиған сәлбий ақивәтләргә қарита бәк сәзгүр болмаслиқидур. ”

Шан робертсниң қаришичә, қирғизистанға нисбәтән қәрз қайтуруш билән һесаблашмайла хитайдин қәрз еливериши, униң үчүн әң чоң хәтәр икән. Шан робертс мундақ деди: “мән уларни (хитайни) қирғизистанниң тәбиий байлиқиға еришиш үчүн уни ғәрәзлик қәрз тузиқиға чүшүрүп қоюватиду, дәп қаримаймән, лекин уларниң қирғизистан қәрзни берәлмисә қандақ болиду, дегәндә изчил очуқ-ашкара әмәслики һәммигә мәлум. Мениңчә, қирғизистан үчүн ейтқанда, әң чоң хәвп, униң қәрзни қайтуруш мәсилисигә қарита тәңпуңлуқни сақлимаслиқидур” .

Қирғизистандики бәзи анализчиларниң қәйт қилишичә, хитай қирғизистанға қәрз бериштә интайин йәңгил шәртләрни қоймақта икән. Қирғизистан дөләтлик университетиниң сабиқ оқутқучиси абдуреһим һапизоф, хитайниң қирғизистанға қәрз бериштә һечқандақ қошумчә шәрт қошмайдиғанлиқини илгири сүрди. Униң ейтишичә, хитай қирғизистанниң қәрзни қайтуралмаслиқидин бәк әндишә қилмайдикән. Абдуреһим һапизоф 3-ноябир күни бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда, хитайниң қирғизистанға йәңгил шәртләрдә қәрз бериштики сәвәби, әгәр қирғизистан қәрзни қайтуралмиса, хитай қирғизистанниң кан байлиқлирини өткүзүвелишни ойлайдиғанлиқини билдүрди.

Хитай билән болған бу хил очуқ-ашкара болмиған тәңпуңсиз мунасивәт муһит қоғдиғучилирини әндишигә селипла қалмай, кишилик һоқуқ тәшкилатлирида қирғизистан кишилик һоқуқ хатирисигә болған әндишини күчәйткән. Болупму бу йил 10-айниң башлирида қирғизистан дөләт хәвпсизлик комитетиниң сабиқ қирғизистан парламент әзаси, “қирғизистан уйғур иттипақ җәмийити” ниң рәиси турсунтай сәлимофни “тәшкиллик җинайи гуруһларға қатнишиш” билән әйибләп қолға елиши, уйғурлардики әндишини техиму күчәйткән иди.

Абдуреһим һапизофниң ейтишичә, нөвәттә қирғизистан һөкүмитиниң уйғурларға һечқандақ бесими йоқ болсиму, лекин бу вәқә уйғур җәмийитидә йәнила әнсизлик пәйда қилған. Турсунтай сәлимоф бу айниң башлирида бишкәктики бир районлуқ сот мәһкимисигә чиқирилғанда, өзигә қаритилған барлиқ әйибләшләрни рәт қилған. Әмма сотчи уни 4-декабир күни ечилидиған кейинки қетимлиқ сотқа қәдәр тутуп турушни қарар қилған. Бирақ шу күнки сотта униң йүрәк кесили қозғилип, бишкәктики бир дохтурханиға елип берилған.

Җорҗи вашингтон университетидики пирофессор шан робертсниң қаришичә, қирғизистанниң омумий кишилик һоқуқ хатирисиниң арқиға чекиниватқанлиқиға қарита һәқиқәтән әндишә бар икән. Лекин у хитайға нисбәтән қирғизистанни қандақ һөкүмәтниң башқурушиниң муһим әмәсликини, хитай үчүн пәқәтла қирғизистанниң хитайға достанә яки достанә әмәслики, униң кишилик һоқуқ хатирисигә көз юмуш-юммаслиқи муһим икәнликини билдүрди.

Шан робертс мундақ дәйду: “мениңчә, хитай үчүн қирғизистанда қандақ һөкүмәтниң һакимийәт йүргүзүшигә көңүл бөлүшиниң һаҗити йоқ. Улар пәқәт хитайға достаниму-әмәсму, шуниңға қарайду. Шуңа хитайниң ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулуши арқилиқ өзиниң сиясий системисини мәқсәтлик експорт қилиши һаҗәтсиз. Униңға пәқәт кишилик һоқуқ хатирисини сүрүштүрмәйдиған, униң малийә мәнбәсигә тайинишни халайдиған дөләтләр болсила болди. ”

Қирғизистан таратқулирида, хитай ширкәтлириниң қирғизистанда ачидиған көмүр канлириниң көп қисим мәһсулатлириниң хитайға експорт қилиниши, 6 орундики көмүр каниниң мәһсулати хитайға тартилидиғанлиқи тәкитләнмәктә. Бу һәқтики хәвәрләрдә, хитай ширкәтлириниң қазған көмүр канлириниң мәблиғи бу арқилиқ төлинидиғанлиқи, әркәштам әтрапида чоң көләмлик бир көмүр арқа сәп базиси қурулидиғанлиқи тәкитләнмәктә.

Анализчи абдуреһм һапизофниң қаришичә, хитай билән болған бу қурулуш қирғизистанни техиму чоңқур қәрз патқиқиға патурғандин сирт, униң екологийәлик муһитиғиму еғир ақивәтләрни елип келидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.