Бу йил уйғур елида қурбан һейт намизи омумйүзлүк һалда оқулмиған

Вашингтондин мухбиримиз шөһрәт һошур тәйярлиди
2024.06.24
meschit-qulup-jame-lozunka-teshwiqat Токсиклит мингән иккийлән “партийәни сөйәйли, вәтәнни сөйәйли” дегән лозунға есилған, қулуп селинған мәсчитниң алдидин өтүп кетиватқан көрүнүш. 2023-Йили 13-июл, қәшқәр
AFP

2017‏- Вә 2018-йиллири мәсчитләрни пүтүнләй тақиған хитай даирилири 2020- вә 2021-йилиға кәлгәндә хәлқара җамаәт пикириниң бесими билән аз бир қисим мәсчитләрни көргәзмилик үчүн ачқан вә һейт күнлири бир қисим яшанғанларни һейт намизи оқушқа тәшкиллигәниди. Мәлум болушичә, бу йил қурбан һейтқа кәлгәндә, мәсчитләр тақақлиқ һалитини давам қилған. Көргәзмилик үчүн ечилған бир қисим мәсчитләргә, сүний җамаәт тәшкилләп апириш ишиму елип берилмиған.

Хитайниң дөләт ахбарати вә иҗтимаий таратқулиридин дойиндики учурларни көзәткинимиздә, анчә-мунчә нағра-сунай авази чиққан вә аз сандики кишиләрниң усул самалири көзимизгә челиққан болсиму, мәсчиттә намаз оқулуватқан яки мәсчиткә топлишип кирип-чиқиватқан җамаәт көрүнүшлири байқалмиди. Лагер шаһити зумрәт давутниң фәйсбокида хәвәр қилинишичә, әнглийәлик бир йотубер (йотубчи) қурбан һейт күни үрүмчи шәһиридики уйғурлар топлишип олтурақлашқан мәһәллә вә тиҗарәт қилидиған базарни зиярәт қилип мәхсус бир саяһәт хатириси елан қилған. Саяһәт хатирисидә көрситилишичә вә чүшәндүрүлүшичә, йотубчи хантәңри мәсчити қатарлиқ бирқанчә мәсчитниң алдидин өткән вә бәзилириниң ичигә киришкә урунуп баққан, нәтиҗидә бу мәсчитләрниң һәммисиниңла тақақлиқ икәнликигә шаһит болған.

Биз үрүмчидики ғалибийәт сақчиханисиға телефон қилип, бу тәвәликтики хантәңри мәсчитиниң бу һейтта ечилған-ечилмиғанлиқини соридуқ. Телефонимизни дәсләптә қобул қилған хадим, мәсчитниң гепини чиқиришимиз һаман телефонни қоювәтти. Телефонимизни қобул қилған иккинчи хадим, авазимизни аңлиялмиғанлиқини баһанә қилип көрситип, телефон номуримизни сориди вә соалимизға өзлириниң җаваб қайтуридиғанлиқини ейтти.

Мәзкур әнглийәлик йотубчи үрүмчи чоң базарни айлинип аз-тола сода сетиқ қилған вә аһалиләр билән муңдишишқа урунуп баққан. Хитай аһалилири йотубчиға раһәт җаваб қайтурған болсиму, әмма уйғурлар униң билән интайин аз гәп қилишқан, бәзилири өзини қачурған.

Қисқиси йотубчи һейт өткүзүватқан бир җамаәтниң роһий кәйпиятини көрмигән.

Биз үрүмчидики башқа мәсчитләрниң әһвалини билиш үчүн, бахуляң сақчиханисиға телефон қилдуқ. Биз хадимлардин, һейт күни мәсчитләрниң ечиған-ечилмиғанлиқи, ечилған болса қанчилик кишиниң қатнашқанлиқини сориғинимизда, хадимлар соаллиримизға җаваб бериштин өзлирини қачурди. Хадимлар, бу һәқтә җаваб елиш үчүн язма илтимас сунушимиз керәкликини тәкрарлиди. Биз униңдин тәвәликтики бирәр мәсчитниң һейт күни ечилған-ечилмиғанлиқидин ибарәт соалимизға аддийла бир еғиз “яқ, һәә” җавабини беришни тәләп қилған болсақму, бу хадимниң бундақ бир җавабниңму чоқум бир рәсмий тәртипни кейин берилидиғанлиқини тәкрарлиди.

Йотубчи пәқәт үрүмчи чоң базарниң алдида аз сандики кишиләр топлинип нахша ейтип уссул ойнаватқан сәһнини көргән вә өзиму бу нахша усулларға җор болған. Йотубчи өзиниң бихәтәрлики яки саяһәт пиланиниң оңушсизлиққа учримаслиқини үчүн болса керәк, саяһәт хатирисидә вәзийәтниң җиддий вә сирлиқ тәрәплири һәққидә еғиз ачмиған.

Уйғур елидин телефонимизни қобул қилған, әмма өзини ашкарилашни халимиған бир хадим, бу йил қурбан һейтта уйғур елиниң һәммила йеридә дегүдәк һейт намизиниң оқулмиғанлиқи, йәни алдинқи икки-үч йилдикидәк, саяһәт мәркәзлиридики ечилишқа рухсәт қилинған мәсчитләрдиму намазниң оқулмиғанлиқини, буниңға, җамаәт сиясий вәзийәттин бәкла үркүп кәткән болғачқа йәрлик даириләрниң сүний җамаәт тәшкиллишиниңму қейин тохтиғанлиқини сәвәб дәп көрсәтти.

Ақсу айкөлдин телефонимизни қобул қилған бир хадим ақсу шәһири ичидә бу йил қурбан һейтта һеч бир мәсчитниң ечилмиғанлиқини ашкарилиди. Куча наһийәлик җамаәт хәвпсизлик идарисиниң бир хадимиму, кучада бу йил һейт намизи омумйүзлүк һалда оқулмиғанлиқини дәлиллиди.

Лагер шаһити зумрәт давутниң дойиндики учурлардин көзитишичә, хитай даирилириниң чаған қатарлиқ хитайниң әнәниви байрамлирини уйғурларниң миллий байрамлириниң орниға дәсситиш нийити бу қурбан һейттики көрүнүш вә кәйпиятларда конкрет һәм гәвдилик ипадиләнгән.

Һөрмәтлик радийо аңлиғучилар, тордики бәзи инкасларда йезилишичә, уйғур елида бу йил һейт намизиниң оқулмаслиқида, диний затларниң вә җамаәт әрбаблириниң мутләқ көп қисминиң түрмиләрдә болушиму йәнә бир сәвәб болған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.