Раһилә камал: “хитайниң уйғур әдәбият-сәнитигә қаратқан қизил тәшвиқатлири уйғурларниң миллий роһини һәргизму йоқиталмайду”

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.02.09
balilarni-xitaylashturush-niye-nahiyesi-1.jpg Америкадики сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәнди X тә һәмбәһирлигән, йеңи йил һарписида “довйин” да тарқитилған видейода хотән вилайити нийә наһийиси рукия йезисиниң мәркәз йәслисидики уйғур балилириниң хитайниң әнәниви кийим-кечәклирини кийгән һаләттә хитайчә уссул ойнап, думбақ челиватқан көрүнүши. 2023-Йили 31-декабир, нийә наһийиси.
X/Ilshat H. Kokbore

Мәлумки, 2016-йилиниң иккинчи йеримидин башлап, хитай даирилири уйғур миллий идеологийәси вә пикир еқиминиң авангартлиридин болған әдәбият-сәнәт саһәсидики сәрхилларни, болупму уйғур язғучи-шаирлирини кәң көләмдә тутқун қилип, уйғур әдәбиятини пүтүнләй вәйран қилиш гирдабиға йүзләндүргән иди.

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан кәң көләмлик мәдәнийәт қирғинчилиқиниң сүрити қәдәмму-қәдәм тезлишиватқан мушундақ бир пәйттә, уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари ма шиңруй әдәбият-сәнәт саһәсидикиләрни “җуңхуа миллитиниң улуғ гүллинишиниң шинҗаң бабини йезиш” үчүн төһпә қошушқа чақирған. Хитай башқурушидики “шинхуа” ториниң 30-январдики хәвиридә ейтилишичә, ма шиңруй 1-айниң 29-күни уйғур аптоном районлуқ сиясий кеңәш 13-нөвәтлик комитети 2-йиғининиң әдәбият-сәнәт вә ахбарат-нәшрият саһәси бирләшмә гурупписиниң музакирисигә қатнашқанда, “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләштин ибарәт асасий линийәни көзләп, хитайчә заманивилаштурушниң шинҗаң әмәлийитини яритиш керәк” дегән.

Дәрвәқә, хитай даирилириниң йеқиндин буян уйғур районидики әдәбият-сәнәт саһәсигә қаратқан юқири бесимлиқ сиясий чақириқлири, шүбһисизки, чәт әлләрдики уйғур мәдәнийити һәм әдәбияти саһәсидики мутәхәссисләрниң диққитини қозғимақта. Лондонда яшаватқан уйғур зиялийси, шаир әзиз әйса әлкүн радийомизниң зияритини қобул қилип, өз қарашлирини аңлармәнләр билән ортақлашти. У, йеқинқи йиллардин буян хитай һөкүмитиниң аталмиш “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” намидики тәшвиқатини уйғур райониниң әдәбият-сәнәт саһәсидә тәдриҗий кеңәйтиватқанлиқини тәкитлиди. Әзиз әйса әлкүн йәнә ма шиңруйниң бу қетимлиқ чақириқиниң хитай һөкүмитиниң бундин кейинму уйғур районида мәдәнийәт қирғинчилиқини давамлаштуруп, уйғур әдәбият-сәнитини йоқитиш вә уни хитайчилаштурушни күчәйтидиғанлиқиниң бешарити икәнликини илгири сүрди.

Хитайниң “шинхуа” тори тарқатқан хәвәрдә йәнә, ма шиңруй хитай рәиси ши җинпиңниң “шинҗаңни идарә қилиш” истратегийәсини қәтий йолға қоюшта “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш” тин бу хизмәтниң әбәдий әминликкә мунасивәтлик негизлик, уллуқ вә узақ мәзгиллик йөнилиш икәнликини тилға алған.

Мәлумки, хитайниң 2016-йилиниң иккинчи йеримидин башланған зор тутқунида уйғур хәлқиниң мәниви дунясини йетәкләп кәлгән әдәбият-сәнәт саһәсидики авангарт шәхсләрниң мутләқ көп қисми тутқун қилинип, түрмиләргә вә җаза лагерлириға қамалди. Буниң билән уйғур әдәбият-сәнәт саһәсидила әмәс, бәлки пүткүл уйғур миллитиниң мәниви дунясида толдурувалғусиз бошлуқ шәкилләнди.

Шиветсийәдики уйғур зиялийси, дуня уйғур язғучилар уюшмисиниң муавин рәиси, шаирә раһилә камал ханим бу һәқтә пикир баян қилди. У, нөвәттә уйғур районида йүргүзиливатқан әдәбият-сәнәт вә ахбарат-нәшрият саһәсидики хтайчилаштуруш шамили вә түрлүк қизил тәшвиқатларниң яш бир әвлад уйғурларниң миллий кимликини суслаштуруп, идийә җәһәттин уларниң каллисини ююшни вә хитай идеологийәси билән программилашни мәқсәт қилғанлиқини илгири сүрди.

Игилишимизчә, уйғур районидики әң чоң нәшрият болған шинҗаң хәлқ баш нәшрияти 2017-йилидин буян уйғур мәдәнийити вә әдәбиятиға даир бирәр парчиму китаб нәшр қилмиғанлиқи мәлум. Хитайниң йеқинда ашкара қилған учурлириға қариғанда, хитай һөкүмити уйғур районида йәрлик милләтләрниң әдәбият-сәнитиниң нормал тәрәққий қиливатқанлиқини көрситиш үчүн, моңғулларниң “җаңғир” дастани билән надам байримини, қирғизларниң “манас” дастанини, қазақларниң “ақин” лирини вә башқа кичик милләтләрниң әсәлирини көргәзмә қилип көрсәткән болсиму, әмма уйғур райониниң асаслиқ йәрлик аһалиси болған уйғурларниң һечқандақ бир мәдәнийәт мираси яки әдәбият-сәнәт әсәрлирини тилға елипму қоймиған. Шаири раһилә камал ханим 2017-йилидин буян еғир паҗиә вә тирагидийәгә учраватқан уйғур мәдәнийити, әдәбийәт-сәнити, мәтбуат вә нәшриятчилиқи һәққидә тохтилип, өзиниң бу җәһәттики әндишилирини билдүрди. У, нөвәттә хитай һөкүмити тәрипидин нәшир қилишқа рухсәт берилгән интайин аз сандики уйғурчә әдәбий журналларниң пүтүнләй хитайниң қизил мәзмундики сиясий тәшвиқатлири билән толғанлиқини, униңда һәқиқий әдәбиятқа хас пурақларниң пүтүнләй ғайиб болғанлиқини тәкитләп өтти.

Ма шиңруй бу қетимлиқ сиясий-кеңәш йиғининиң әдәбият-сәнәтчилиләр гурупписида қилған сөзидә, “хитайчә заманивилаштурушниң шинҗаң әмәлийитини бәрпа қилиш” та “қаттиқ әмәлий күч” ни тирәк қилишқа, “юмшақ әмәлий күч” ни омумлаштурушқа еһтияҗлиқ икәнликини тәкитлигән. Шуниң билән биргә у йәнә әдәбият-сәнәт саһәсидә ташқий тәшвиқат хизмитини күчәйтип, көп хил йол вә көп хил шәкил арқилиқ йеңи дәврдики “шинҗаң һекайисини яхши сөзләш” ни тәләп қилған.

Әзиз әйса әлкүн әпәнди хитай һөкүмитиниң уйғур әдәбият-сәнитигә, җүмлидин уйғур язғучилириға қаратқан мисли көрүлмигән бу бастурушиниң әмәлийәттә 2000-йилларниң башлиридин башлапла күнсайин күчәйгәнликини билдүрди у йәнә өзиниң уйғур әдәбият-сәнити вә ахбарат-нәшриятчилиқиниң кәлгүси истиқбали һәққидики әндишилириниму оттуриға қоюп өтти.

Раһилә камал ханим ахирида, гәрчә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан кәң көләмлик мәдәнийәт қирғинчилиқиниң нәтиҗисидә уйғур әдәбият-сәнити нөвәттә қараңғулуқ ичидә туруватқан болсиму, әмма нәччә миң йиллардин буян һаятий күчини әсла йоқатмиған уйғур әдәбият-сәнитиниң һаман бир күни қайта гүллинишкә еришидиғанлиқини; уйғур миллий роһи вә миллий тәпәккуриниң учқунлири өчмәйдикән, уйғурларниң бәдиий иҗадийәт мевилириниң һаман бих сүрүп чиқидиғанлиқиға болған ишәнчини тәкитләп өтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.