Muhajirettiki Uyghurlarning xitaygha tutqun bolushi: ré'alliq we ümidler

• Muxbirimiz eziz
  2021-08-18

Xitay hökümitining chet ellerge sozulghan “Qara qolliri” ning muhajirettiki Uyghurlarni, bolupmu iqtisadiy jehette xitay hökümitige tayinip qéliwatqan ajiz döletlerdiki Uyghurlarni “Ow nishani” qiliwatqanliqi yéqinda “Amu deryasi jem'iyiti” bilen Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati birliship teyyarlighan “Asmanda tor, yerde qapqan: xitayning pakistandiki Uyghurlarni tutqun qilishi” serlewhilik doklatta alahide sherhilendi. Buningda aptorlar pakistanni xas misal qilghan halda bu ré'alliqning nöwettiki ehwalini tepsiliy bayan qildi.

Doklat aptorlirining biri, washin'gton shehridiki “Wilson merkizi” ning tetqiqatchisi bradléy jardin bu heqtiki ziyaritimz jeryanida pakistanning Uyghur muhajirlirini tutqun qilishigha baghlinishliq eng muhim sewebler toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Pakistanni biz xitayning eng kona we eng küchlük ittipaqdishi désekmu bolidu. Ularning bu xil qoshnalarche dostluqi nechche on yilliq tarixqa ige. Yene bir yaqtin alghanda, pakistanning izchil hindistan bilen purchiqi pishmay kéliwatidu. Xitay bilen hindistanning otturisidiki tarixiy sürkilishler bolsa tebi'iy halda pakistan bilen xitayning dostluq rishtini téximu chingitish rolini ‍oynawatidu. Buning ipadisi xitayning pakistanni herbiy esliheler bilen qorallandurushida eng éniq eks étiwatidu. Shunga bu menidin alghanda pakistanning xitay bilen dostluq ornitishimu zor istratégiyelik ehmiyetke ige. Shundaq bolghanliqi üchün pakistan hökümiti xitay dölitige qarshi bolghan muhajirettiki Uyghurlarni basturushta aktip hemkarlashquchi rolini oynidi. Buning heqqige pakistan nahayiti köp iqtisadiy menpe'etke érishiwatidu. Yéqinqi mezgillerde xitay hökümiti ghayet zor meblegh sélip ‛bir belwagh bir yol‚ qurulushini pakistanda kéngeytiwatidu. Bundaq ehwalda xitay hökümitining pakistan dölitige yetküzgen iqtisadiy yardimige minnetdarliq bildürüshte pakistandiki Uyghurlar qurbanliq qiliniwatidu. Yene kélip pakistan hökümiti xitayni xoshal qilish üchün bu Uyghurlarning térorluq guruhliri bilen héchqandaq alaqisi bolmisimu ularni ‛tehditni yoqitish‚ namida tutup xitaygha yollap bériwatidu.”

Söhbet jeryanida bir qisim Uyghurlarning pakistanni “Bundaq bir islam döliti shübhisiz bizge pashpanah bolidu” dep oylighanlirining eksiche aqiwetke uchrishi heqqde söz boldi. Shuningdek pakistanning bu xildiki “Ikki yüzlimiliki” ning “Keng menidiki islam dunyasi üchün bir selbiy ülge bolup qélish éhtimali barmu?” dégen mesilige qarita bradléy ependi buning hazir alliqachan éhtimalliqtin ré'alliqqa aylinip bolghan hadise ikenlikini körsetti.

“‍Uyghurlar mesilisige chétishliq birnechche türlük ehwalda aldi bilen diqqitimizni tartidighi'i buning yalghuz pakistan bilenla cheklenmeydighanliqi, keng menidiki islam dunyasida, jümlidin ottura sherq rayonidimu bu ré'alliqning mewjutluqidur. Buninggha yene türkiye, se'udi erebistani, ereb birleshme xelipiliki, misir qatarliqlarnimu qoshushqa bolidu. Bu rayonlar we ‍uningdiki herqaysi musulman elliri Uyghurlar duch kéliwatqan basturushlargha qarita süküt qilip keldi. Shuning bilen birge ularning hemmisi birleshken döletler teshkilatida élan qilin'ghan xitay hökümitini eyiblesh mezmunidiki birleshme mektupqa qarshi mezmundiki mektupqa imza qoydi. Buningda ularning hemmisi özlirining xitay bilen bolghan munasiwitining bixeter we saghlam rawajlinishini, shuningdek tégishlik iqtisadiy menpe'etke érishishni közlimekte. Bu jehettin alghanda Uyghurlarni ularmu qurbanliq qiliwatidu. Shunga bu mesilide yalghuz pakistanla emes, pütkül islam dunyasidiki hakimiyetlerning köp qismi shundaq qiliwatidu. Qaraydighan bolsaq bayatin siz alahide tilgha alghan pakistan hökümitining Uyghurlarni xitaygha ötküzüp bérish qilmishini misirmu oxshash shekilde qildi. Misirdiki bu Uyghurlarning köp qismi térorluq bilen héchqandaq alaqisi yoq Uyghur oqughuchilar idi. Se'udi erebistandin ötküzüp bérilgen Uyghurlarning ehwalimu mushuninggha oxshap kétidu. Yéqinqi birnechche künde bolsa marakesh hökümitiningmu bu sepke qétilip ayrudurumda bir Uyghur balini tutqun qilghanliqini anglawatimiz. Shunga qaraydighan bolsaq xitayning tesiri kéngeygenche ularning bu islam ‛ittipaqdashliri‚ gha chüshürgen bésimi éship méngiwatidu, Uyghurlarning qurbanliq qilinishimu éship bériwatidu.”

Nöwette xitay hökümitining chet ellerdiki Uyghurlarni tutqun qilishi iqtisadiy jehette xitaygha béqinip qalghan namrat we ajiz döletlerde dawam qiliwatqan bolup, gherp dunyasidiki démokratik döletlerde yashawatqan Uyghurlar bundaq qismetke ‍uchrimighan. Emma bu hal xitay hökümiti yawropa we amérikada yashawatqan Uyghurlargha chéqilmaydu, dégenliktin bisharet bermeydiken.

U bu heqte mundaq dédi: “Men hazir del ashundaq mezmundiki yéngi bir doklatqa ishlewatimen. Bu doklat texminen bir yérim aydin kéyin élan qilinidu. Buningda xitay hökümitining démokratik ellerde yashawatqan Uyghurlargha, bolupmu amérika, yawropa, awstraliye qatarliq jaylardiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchilirige qandaq shekillerde tehdit séliwatqanliqi, ulargha qarshi tor xakkérliqini qandaq ijra qiliwatqanliqi, bu pa'aliyetchilerning shinjangdiki uruq-tughqanlirini qandaq soruqchiliqlargha séliwatqanliqi, Uyghurlarni xuddi myunxéndiki pash bolghan délolargha oxshash jasus bolushqa qistash qilmishliri bayan qilinidu. Bularning hemmisi birla ishni meqsed qilghan. U bolsimu bu pa'aliyetchilerning aghzini yumdurush. Xitay hökümiti özlirining birliksep bölümliri, elchixanilar we konsulxanilar, shuningdek saqchi teshkilatlarning zich ish hemkarliqida buni dawam qiliwatidu. Halbuki, bu emiliyette erkin dunyadiki Uyghurlargha xiris qilghanliq bolupla qalmastin yene kishilik hoquq we erkinlik qanuniy asasqa ige qilin'ghan gherp dunyasini asta-asta chiritish hésaplinidu.”

Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining diréktori ömer qanat ependi bu mesilining bashqa tereplirinimu diqqettin saqit qilmasliqni alahide tekitleydu. Uning qarishiche, Uyghurlarning yat ellerde sersan-sergerdan bolushigha hemde tutqun qilinip xitaygha ötküzüp bérilishige üzél-késil xatime bérish üchün aldi bilen Uyghurlarni mushundaq weyranchiliqqa salghan Uyghur qirghinchiliqi we xitayning zulumlirigha xatime bérish lazim iken. Yene biri bolsa herqaysi döletler Uyghurlarni yéngi hayatliq makanigha ige qilidighan xas qanunlarni tüzüp chiqishi lazim iken. Nöwette muhajirettiki bezi Uyghur shexslirining yawropa yaki amérika tewesige yétip bérish arqiliq erkinlikke érishish urunishida boluwatqanliqi, emma bularni ottura yolda chet'el hökümetlirining qolgha élip xitaygha ötküzüp bérishi heqqide söz bolghanda ömet qanat ependi bu mesilini ikki tereptin közitish lazimliqini tekitleydu.

Nöwette bu xildiki Uyghurlar mesilisige béghishlan'ghan doklatlar köplep élan qiliniwatqan bolup, bularning hemisi nöwettiki Uyghur qirghinchiliqigha qarshi pa'aliyetlerde ijabiy rol oynaydu, dep qaralmaqta iken.