Рәйһан әсәт: хитайниң чегра һалқиған бастурушиға тақабил туридиған хәлқаралиқ қанун чиқириш тәхирсиз иштур

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2024.01.26
atlantic-council-atlantik-kengishi-reyhan-eset.jpg Ню-йорк шәһиридики даңлиқ ақиллар мәркәзлириниң бири болған атлантик кеңиши (Atlantic Council) чақирған уйғурлар һәққидики муһакимә йиғиниға атлантик кеңишиниң тәтқиқатчиси, кишилик һоқуқ мәсилилири адвокати рәйһан әсәт риясәтчилик қилди. 2022-Йили 19-сентәбир.
atlanticcouncil.org

Хитай һөкүмити йеқинқи йилларда ирқи қирғинчилиқ җинайитини паш қиливатқан уйғур вә қазақ гуваһчиларға давамлиқ тәһдит селип кәлмәктә.

Америкида яшайдиған уйғурлар, шундақла хитай өктичилири хитай һөкүмитиниң чегра һалқиған зиянкәшликигә учриғанлиқи сәвәблик, америкадики федератсийә тәкшүрүш идариси 2024-йили 22-январ күни буниңға мунасивәтлик мәхсус алақилишиш қолланмисини тарқатқан.

Қолланмидики уқтурушта, тексас шитатида хитай компартийәсигә қарши сөз қиливатқан америкалиқ хитайлар вә уларниң аилисигә хитайниң тор һуҗуми арқилиқ паракәндичилик селиши мумкинлики ейтилған һәмдә бу тәһдитләргә йолуққучилар үчүн қизиқ линийәлик телефон вә бәзи мудапиә көрсәтмилири берилгән.

Буниң алдида хитайниң дөләт һалқиған бастурушлириға қарши муһапизәтчиләр тәшкилатиму өзини қоғдаш көрсәтмисини уйғур йезиқида елан қилғаниди. Бу тәшкилатниң башлиқи лавра һарт (Laura Harth) ханим өткән йил 9-айниң12-күни X да һәмбәһирлигән бу көрсәтмидә, ялғуз америкидила әмәс канада, әнглийә, фирансийә, белгийә вә австралийә қатарлиқ дөләтләрниң қанунлиридин вә қануний органлиридин пайдилинип, хитайниң чегра һалқиған бастурушлириға тақабил турушниң йоллири көрситилгән вә алақилишиш номурлири берилгәниди.

 Илгири америкида паалийәт қиливатқан америка уйғур бирләшмиси, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши қатарлиқ тәшкилатлар, америка федератсийә тәкшүрүш идарисиниң хадимлири вә адвокатлирини тәклип қилип, америка вә башқа җайлардики уйғур җамаитигә күп қетим нәқ мәйданда вә торда тәрбийәләш курслирини орунлаштурғаниди.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси әлфидар ханим зияритимизни қобул қилип, хитайниң йеқинқи мәзгилләрдә вашингтон вә униң әтрапида яшаватқан уйғурларни нишан қилған тәһдитлириниң көп йүз бериватқанлиқини билдүрди.

 Әлфидарниң қаришичә, йеқинқи йилларда түрмә-лагерлардики уруқ-туғқанлири үчүн аваз чиқарған уйғурларниң җимип кетиши хитайниң уларни нишан қилған тәһдитлири вә бесиминиң тәсиридин икән. У, “бу хил зиянкәшликкә тақабил турушниң йоли пәқәт бу бесимға баш әгмәй, уни паш қилиш” дәп әскәртти.

 Әнглийәдики шефилд һаллам университети шәрқий асия тәтқиқат институтиниң лектори давид тобин (David Tobin) вә мустәқил тәтқиқатчи нийрула әлима (Nyrola Elima) бирликтә тәйярлиған “хитайниң дөләт һалқиған бастурушиға учраватқан уйғурлар” намлиқ доклати бултур 4-айда елан қилинғандин кейин күчлүк диққәт қозғиғаниди. Әнглийә, түркийә вә тайланд қатарлиқ дөләтләрдә яшаватқан 200 дин артуқ кишини зиярәт қилиш арқилиқ тәйярланған бу доклатта, хитайниң чегра һалқиған бесиминиң көлими йорутуп берилгән болуп,

 Хитай һөкүмитиниң илгири пәқәт өктичи һәм паалийәтчи уйғурларни нишан қилған болса, һазир уйғурларниң һәммисини тәқибкә еливатқанлиқи көрситип берилгән. Доклаттин мәлум болушичә, хитай һөкүмитиниң бесим қилиш усули муһаҗирәттики уйғурларға тәһдит селиш, юртидики ата-ана вә йеқинлирини гөрүгә еливелиш биләнла чәкләнмигән; бәлки уларни үндидар арқилиқ аилисидикиләр билән көрүштүрүш, маддий җәһәттин қизиқтуруш усулини қоллинип, “әгәр сән дегинимизгә көнсәң, бизму саңа яхшилиқ қилимиз” дегәндәк тактикиларниму ишләткән.

  Америкадики қәлбинур ғени хитайниң чегра һалқиған тәһдитигә учриған уйғурларниң бири. У илгири радийомиз вә башқа мәтбуатларға хитай дөләт хәвпсизлики даирилириниң униңдин иҗтимаий таратқуларда елан қилған учурлирини өчүрүветишни тәләп қилғанлиқини паш қилғаниди.

Қәлбинур ғениниң чәрчән наһийәсидики бир башланғуч мәктәпниң оқутқучиси болған һәдиси рәнагүл ғени 2018‏-йили лагерға елип кетилип, икки йилниң алдида 17 йил кесиветилгән. Униң дадиси түгәп кәткәндә намаз оқуғанлиқи үчүн 7 йил, диний китаб сақлиғанлиқи үчүн 10 йил кесилгәнлики мәлум.

-25 январ күни зияритимизни қобул қилған қәлбинур ғәниниң ейтишичә, у әркин асия радийоси қатарлиқ мәтбуатларға байинғолин областлиқ дөләт хәвпсизлики идарисидикиләрниң қилмишлирини паш қилғандин кейинла, улар паракәндилик селишни тохтатқан.

 Америкадики хитай көзәтчилиридин чен покуң хитай даирилириниң чегра һалқиған бастуруши һәққидә тохтилип мундақ деди:

 “тоғра, америкида хитай өктичи күчләр, уйғур вә тибәтләр тохтимай хитайниң мушу хил чегра һалқиған бастуруш вә зиянкәшликигә давамлиқ учрап кәлмәктә. Америка федератсийә тәкшүрүш идариси қатарлиқ қанун органлири хели бурунла буниңға тақабил туридиған вә униң зиянкәшликигә учриғучиларни қоғдайдиған қанун вә тәдбирләрни елиши керәк иди. Хитай өзиниң һакиммутләқ сиясити вә зулумлирини дөләт ичидә йүргүзүпла қалмай, буни чәтәлләргичә кеңәйтмәктә. Зиянкәшликигә учриғучиларни қоғдаш тоғрулуқ тәдбир қолланғанда, хитайниң чегра һалқиған қанунсиз һәрикәтлирини мәлум дәриҗидә болсиму чәклигили болиду. ”

 Хәвәрләрдин мәлум болғинидәк, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 23-январ җәнвәдә башланған “хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитигә қәрәллик қарап чиқиш йиғини” да, америка башчилиқидики ғәрб әллири вәкиллири хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитигә болған әндишилирини билдүргән; болупму уйғурларға қаратқан муамилисигә болған әндишини оттуриға қоюшқан вә хитайни күчлүк тәнқид қилған.

Американиң б д т кишилик һоқуқ кеңишидики әлчиси мишел тәйлор (Michèle Taylor) ханим хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайитиниң һелиһәм давамлишиватқанлиқи йәнә бир қетим тәкитләнгән болуп, хитайниң чегра һалқиған бастурушлири мәсилисиниму алаһидә әскәрткән.

У мундақ дегән: “биз шинҗаңда давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләрни, пүтүн хитай миқясида, җүмлидин ички моңғул, тибәттә йүз бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини, шундақла чәт әлләрдики шәхсләрни җимиқтуруш үчүн йүргүзүлүватқан бастурушларни әйибләймиз. ”

 Америка вәкилиниң баянати американиң җәнвәдә турушлуқ вәкилләр өмикиниң рәсмий тор бетидә һәмдә мишел тәйлор ханимниң “X” тики тор бетидә уйғур тил-йезиқидиму елан қилинған.

Җәнвәдә давамлишиватқан б д т кишилик һоқуқ кеңиши йиғиниға қатнишип, -24 январ ню-йоркқа қайтип кәлгән адвокат рәйһан әсәт ханим, җәнвәдики йиғин җәрянида хитайниң хәлқараға кеңәйгән бастуруш қилмишлири вә униңға қандақ қарши туруш темилирида музакириләр болғанлиқини билдүрди. У радийомизға қилған сөзидә, америка федератсийә тәкшүрүш идариси америкидики зиянкәшлик обйектлирини қоғдиғини билән уларниң вәтинидики аилисини қоғдашқа қурби йәтмәйдиғанлиқидәк бир бошлуқ барлиқни әскәртип мундақ деди: “америкида яки чәтәлләрдики паалийәтлиримиз үчүн вәтәндә қалған уруқ-туғқанлиримизниң җазалинишини қобул қилғили болмайду. Хитайниң хәлқарадики чегра һалқиған бастуруш қилмишлириниң алдини елиш үчүн, мәхсус вә күчлүк қанун чиқириш толиму тәхирсиз бир иштур”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.