Ré'al hayattin muzéy tamliridiki bézeklerge köchüwatqan Uyghur medeniyiti

“Shinjang gheyri maddiy medeniyet sariyi” gha ul sélish murasimi, 2023-yili 31-may, ürümchi

Xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqining dawamlishishigha egiship, Uyghurlargha tewe bolghan barliq medeniyet miraslirining yoqitish obyékti boluwatqanliqi yaki atalmish “Jungxu'a medeniyiti” ning bir qismi süpitide qayta izahliniwatqanliqi melum. Yéqinqi birqanche yildin buyan, xitay hökümiti Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletlerning tarixiy we medeniyet miraslirini özgertish yaki qayta qurup chiqish üchün, “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush” qurulushi élip bérip, tengri téghining jenub we shimalida yüzlerche muzéy, körgezmixana, qizil gén terbiye bazi'isi, “Inqilabiy qurbanlar xatire sariyi” dégendek namlardiki qurulushlarni qurushqa bashlighan. Shularning eng tipik misalliridin biri, 31-may küni ul sélish we ish bashlash murasimi ötküzülgen “Shinjang gheyriy maddiy medeniyet mirasliri sariyi” dur.

chinanews.com.cn

“Tengritagh tori” ning 31-maydiki xewiride éytilishiche, Uyghur rayonidiki tunji uniwérsal gheyriy maddiy medeniyet mirasliri körgezme sariyi- “Shinjang gheyriy maddiy medeniyet mirasliri sariyi” ning ul sélish we qurulush bashlash murasimi ürümchide ötküzülgen.

Ürümchi shehirining bulaqtagh (shüymogo) rayonidin orun alghan bu zor qurulushning kölimi texminen 13000 kwadrat métir bolup, asasliq qurulush bu yilning axirida tamamlinidiken. Xewerde déyilishiche, bu qurulushning binakarliq layihesi üchün xitayning meshhur mémarchiliq mutexessisliri teklip qilin'ghan iken. Uningda qoyuq xitay qurulush uslubi eks ettürülidiken, shundaqla xitaydiki 56 milletke simwol qilin'ghan 56 asasliq tüwrük orun alidiken.

gov.cn

Xitayning “Shinxu'a tori” ning 18-may küni mexsus xewer bérip, “Shinjangni muzéy ichige qachilash” deydighan siyasiy xaraktérlik sho'arni otturigha qoyghan idi. Aridin uzun ötmeyla ürümchide “Shinjang gheyriy maddiy medeniyet mirasliri sariyi” ning qurulush bashlighanliqi, chet ellerdiki bir qisim Uyghurshunaslar, Uyghur folklor medeniyiti tetqiqatchiliri we weziyet analizchilirining küchlük diqqitini qozghidi.

Radiyomizning ziyaritini qobul qilghan gérmaniyediki Uyghur medeniyet tetqiqatchisi doktor runé siténbérg Rune Stenberg) ) ependi bu heqte pikir bayan qildi. U, xitay da'irilirining yéqinqi ikki üch yil mabeynide Uyghur medeniyitige qaratqan qirghinchiliqini künsayin kücheytip, Uyghur rayonida muzéy we körgezmixana qurushqa nurghun meblegh salghanliqini, atalmish “Yéngi hékaye” , “Yéngi tarix” berpa qilish teshwiqatini kücheytiwatqanliqini, bu arqiliq Uyghur kimlikini we Uyghurlarning rayondiki asasliq yerlik milletlik ornini yoq qilishqa urunuwatqanliqini ilgiri sürdi.

Doktor runé siténbérg ependi yene xitayning nöwette Uyghur tarixini Uyghurlarning öz éytimidin emes, belki xitay kompartiyesi tiklep bergen ramka we qélip boyiche izahliniwatqanliqini tilgha aldi. U, xitayning yéngi muzéyxanilarni qurush, konilirini kéngeytish we köpeytish, ularning ichini xitayning siyasiy teshwiqat éhtiyaji boyiche toldurush arqiliq, Uyghurlargha a'it medeniyet miraslirini xitay medeniyitining bir qismi qilip körsitish yaki yoqitish signalini bériwatqanliqini tekitlidi.

gov.cn

Xewerde déyilishiche, “Shinjang gheyriy maddiy medeniyet mirasliri sariyi” pütkendin kéyin, Uyghurlarning muqam-meshrepliri, turmush medeniyet örnekliri kariz we en'eniwiy hoyla-aram körünüshliri, qazaqlarning yaylaq medeniyiti, qirghizlarning “Manas” dastani qatarliqlarni öz ichige alghan yerlik xelqlerning barliq medeniyet mirasliri bu saraygha qachilinidiken, shundaqla xitay ichi we chet ellerdin kélidighan sayahetchiler üchün échiwétilidiken.

Ilgiri shinjang uniwérsitétida Uyghur folklori kespi boyiche oqutquchi bolghan, nöwette amérikada yashawatqan méhri'ay memtéli xanim bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qildi. U, Uyghur rayonida muzéyxanilarni qurush we yéngilash dolqunining kéngeytilishi, xitay da'irilirining Uyghurlarni asas qilghan rayondiki yerlik milletlerning medeniyitini janliq hem ré'al hayattin muzéy we körgezmixanilargha qachilashqa bashlighanliqining bir signali ikenlikini ilgiri sürdi.

Derweqe, yéqinqi yillardin buyan xitay hökümiti Uyghurlargha a'it gheyriy maddiy medeniyet mirasliri, shundaqla tarix, arxé'ologiye, qedimki medeniyet izliri we yerlik en'eniwi hüner-sen'et qatarliq sahelerde keng kölemlik “Qayta qurush” qurulushi bashlighan idi. Shuning bilen bir waqitta yene xitay hökümet mutexessislirini ishqa sélip, Uyghurlargha tewe pütkül tarixiy izlar we medeniyet yadikarliqlirini özgertish, qayta yasash we uni xitay medeniyitige baghlap izahlashqa tutush qilghan idi.

Amérikadiki tunggan analizchi ma jü ependimu bu heqte ziyaritimizni qobul qildi. U, xitayning nöwette türlük layihe-pilan, siyasiy teshwiqat we zor kölemlik qurulushlarni élip bérish arqiliq, Uyghurlargha irqiy we medeniyet qirghinchiliqi élip bériwatqanliqini, dunyaning bu qirghinchiliqni tosup qalalmighanliqini epsusluq ichide tekitlidi:

gov.cn

“Dunyaning héch bir yéride xitay hökümitige oxshash ot bilen suni arilashturup qiyamet qopuridighan héchqandaq bir dölet mewjut emes. Tolimu epsus, xelq'ara jem'iyetning, bolupmu amérika we bezi gherb döletlirining Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliqqa qarshi chiqarghan qararliri we emeliy tedbirliri téxiche yéterlik emes. Gerche Uyghur xelqi ajayip éghir azablargha, heqsizliklerge we charisizliklerge uchrawatqan bolsimu, emma méningche ular pütün küchi bilen axirighiche tirkishidu.”

Ma jü ependi sözining axirida pütkül xelq'ara jem'iyetke chaqiriq élan qilip, irqiy we medeniyet qirghinchiliqigha duch kéliwatqan Uyghurlarning nöwettiki éghir weziyiti heqqide keskin oylinishni, insanliq wijdani we mes'uliyiti boyiche emeliy tedbir élishi kéreklikini tekitlep ötti:

“Uyghur xelqi uchrawatqan zulum insaniyet tarixida, bolupmu 1948-yili élan qilin'ghan b d t ‛kishilik hoquq xitabnamisi‚ din buyan yüz bergen eng échinishliq paji'e hésablinidu. Uyghurlar uchrawatqan bu qirghinchiliq pütkül heqiqetliri we delil-ispatliri bilen aldimizda tursimu, lékin buninggha dunya qol qoshturup qarap turuwatidu. Bu pütkül xelq'ara jem'iyet hem insaniyet jiddiy oylinishqa tégishlik bir nuqta. Men mushu programma arqiliq, éytqanlirimning téximu köp kishilerde Uyghurlar uchrawatqan zulumgha nisbeten melum tonush peyda qilishini ümid qilimen. Men yene kishilerning 1948-yili élan qilin'ghan “Kishilik hoquq xitabnamisi” ni qayta nezer sélishini؛ eyni zamanda tüzülgen xelq'ara tertipning bügünki künde xitay teripidin qandaq depsende qiliniwatqanliqini؛ pütün dunyaning néme üchün Uyghurlar uchrawatqan zulumgha bundaq süküt qilip turuwatqanliqini yene bir qétim oylap körüshni soraymen! ”