"Yolda qalghanlar" namliq roman türkiyede neshr qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-03-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye yazghuchisi axmet doghan yazghan, Uyghurlarning türkiyege köchüsh sergüzeshtliri bayan qilin'ghan "Yolda qalghanla" namliq romanining muqawisi.
Türkiye yazghuchisi axmet doghan yazghan, Uyghurlarning türkiyege köchüsh sergüzeshtliri bayan qilin'ghan "Yolda qalghanla" namliq romanining muqawisi.
RFA/Erkin Tarim

Xitay Uyghur tilidiki ma'aripni cheklep, milliy edebiyatning tereqqiyatini tosuwatqan bügünki künde Uyghur edebiyatigha, jümlidin Uyghur tarixi, medeniyitige da'ir kitablar türkiyede arqa-arqidin neshr qilin'ghandin sirt, Uyghurlar toghrisida türk yazghuchilar özliri türk tilida yazghan romanlarmu otturigha chiqishqa bashlidi. Ene shundaq romanlarning biri türkiye yazghuchisi axmet doghan yazghan, Uyghurlarning türkiyege köchüsh sergüzeshtliri bayan qilin'ghan "Yolda qalanlar", yeni "Yolda qalghanla" namliq romandur.

140 Betlik mezkur romanni türkiyening enqere shehiridiki "Karina" neshriyati neshr qilghan bolup, kitabning muqawisigha bala-chaqiliri we yük-taqlirini élip kétiwatqan Uyghurlarning süriti bérilgen.

Mezkur romanning aptori axmet doghan ependi kitabning axirida romanning mezmuni toghrisida qisqiche melumat bérip mundaq dep yazghan: "Bügün Uyghurlar mewjudiyitini qoghdap qélish üchün küresh qilmaqta. Xitayning ishghaliyiti astidiki sherqiy türkistanliqlar awazini dunyagha anglitishqa tirishmaqta. 2013-2016-Yillirida tayland we malaysiya arqiliq türkiyege köchüp kelgen 7-8 ming Uyghurning bir qismi türkiyege yétip kéleligen, 200 etrapida Uyghur xitaygha qayturup bérilgen. Mezkur kitabta mana bu Uyghurlarning ichidin 8 Uyghurning sergüzeshtliri bayan qilin'ghan".

Kitab heqqide ziyaritimizni qobul qilghan herbiy septin pénsiyige chiqqan yazghuchi axmet doghan ependi "Yolda qalghanlar" namliq romanni yézish pikrining peyda bolush jeryani toghrisida melumat bérip, mundaq dédi: "Men 2007-yili 47 yashta herbiy septin pénsiyige chiqtim. U kün'giche peqetla chet'elge chiqip baqmighan idim. Hayatimdiki tunji qétimliq chet'el ziyaritimni sherqiy türkistan'gha élip bardim. Bu baliliq chéghimdin tartip bashlan'ghan bir arzuyum idi. 2008-Yili tunji qétim sherqiy türkistan'gha bardim. 2016-Yilighiche sherqiy türkistan'gha jem'iy 6 qétim bérip keldim. Sherqiy türkistandiki sheherlerning köpige bérip Uyghurlarning ichide yashidim".

U, 6 qétimliq Uyghur diyari ziyaritide héchqandaq qiyinchiliqlargha uchrimighanliqini, bezide Uyghurlarning öyide turghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Bezide méhmanxanida bezide Uyghurlarning öyide qonup qaldim. Héchqandaq qiyinchiliqqa uchrimidim, Uyghurlar öz qérindishimdek idi. 1000 Yildin buyan Uyghurlardin ayrim yashawatqan bolsaqmu til jehettin öz'ara chüshineliduq. Uyghurlar méni baghrigha basti, bek yaxshi kütüwaldi, dostluq ornattuq, bu sewebtin bundaq bir romanni yézish pikri mende peyda boldi".

Yazghuchi axmet doghan ependi 2008-yilidin 2016-yilighiche bolghan 6 qétim Uyghur diyari ziyaritide köp sandiki Uyghur bilen dostluq munasiwetliri ornatqan. Lékin u, eng axirqi qétim 2016-yili ürümchige barghinida weziyet özgergen bolup, uning Uyghur dostliri téléfonigha jawab bérishkimu jür'et qilalmighan. U, bu heqte melumat bérip mundaq dédi: "Men tunji qétim 2008-yilida, eng axirqi qétim bolsa 2016-yili sherqiy türkistan'gha bardim. 2016-Yili barghinimda burun tonushqan dostlirim men bilen peqetla körüshmidi. Téléfonlirini étiwélip mendin uzaq turdi, téléfon qilsam achmidi. Buning sewebi sherqiy türkistanda wehiymiler höküm sürgenidi. Mesilen ürümchining hemmila yérige her 500 métir ariliqqa bir saqchi ponkiti qurghanliqini kördüm. Hemme yerge kaméralar ornitilghan bolup, sherqiy türkistan xelqi 24 sa'et közitilidighan halgha kelgeniken, xitay saqchi dölitige aylinip boptiken, Uyghurlar saqchidin qorqup chet'ellikler bilen körüshmeydighan bolup boptiken. Uyghurlarning weziyiti bekla éghir idi".

Uyghur ziyaliysi, enqerediki haji bayram uniwérsitétida Uyghur edebiyati boyiche magistirliqni püttürgen mexmutjan qeshqerli ependi romanni oqughanliqini, mezmun we uslub jehettin yaxshi roman bolghanliqini, Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitini anglitish jehettin zor ehmiyetke ige ikenlikini bayan qildi.

1980-Yillardin kéyin Uyghur tilida köp sanda tarixiy roman élan qilindi. Undaqta tarixiy romanlarning tarix tetqiqatidiki orni néme? enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri doktor erkin ekrem ependi bu heqte izahat berdi.

Türkiyede romanlardin "Sultan satuq bughraxan", "Mexmut qeshqiri", "Idiqut" qatarliqlar türk tiligha terjime qilin'ghandin sirt, türk yazghuchilar teripidin "Jimjit köchüsh", "Osman batur" qatarliq tarixiy romanlarmu yézildi.

Toluq bet