Xitay roza héyt xushalliqi teshwiqatidiki köz boyamchiliqini chandurup qoydi

Muxbirimiz gülchéhre
2021-05-14
Share
Xitay roza héyt xushalliqi teshwiqatidiki köz boyamchiliqini chandurup qoydi
AFP/ RFA_Sintash

Ramzan bashlinishi bilen xitay hökümitining Uyghurlarni meschitlerge bérishke ündep hetta mejburlawatqanliqi, emma 4 yildin buyan dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliq hemde tutqundin qorqup ketken xelq ammisining, meschitke zorlisimu bérishke jür'et qilalmaywatqanliqi radiyomiz teripidinmu delillen'genidi. Bir qanche kündin buyan xitaydiki ijtima'iy taratqulardin tarqalghan qisqa widiyoluq uchurlardin xitayning Uyghurlarni xushal héyt ötküzüwatqanliqini namayan qilidighan saxta bir sehne yasashqa kirishkenlikining shepisini körülüshke we chet'ellerdiki Uyghurlar ijtima'iy tartqularda, bu heqtiki uchurlarni mulahize qilishqa bashlighanidi.
3-4 Kün égiri, xitay teripidin 4 yildin buyan sayahet ornigha aylandurulup, namaz oqush cheklen'gen, héytlarda sama sélinmas bolghan héytgah meschitining qaytidin jama'etke échilghanliqi, hetta héytqa ülgürtüp naghrilarning toshulup, tizip teq qilip qoyuluwatqanliqi ipadilen'gen qisqa widiyolarmu ashkarilan'ghanidi.
Héytning harpisida, téxi héyt bolmay turupla, héytgah meydanida asasen yashlarning teshkillik halda top -top bolup, sama sélishni meshiq qilip repitis qiliwatqanliqidek ghelite körünüshler tarqilip, zor inkas qozghidi.
Derweqe 13- may pütün dunyadiki musulman ehli héyt namazlirini jama'et bolup oquwatqan bir peytte, xitay da'iriliri Uyghurlarni héyt namizida meschitlerge toplap özining dölet marshi bilen bayraq chiqiriship murasimi teshkillep, siyasiy teshwiqatining téximu yuqiri pellisini yaratqanliqi wédiyolardin ashkarilandi.
Kishilerning yanfonliri arqiliq tartilip chet'ellerdiki ijtima'iy taratqularghiche taralghan bu siyasyilashqan héyt namazliridiki körünüshlerge qaraydighan bolsaq, meschitlerning islami belgiliri asasen éliwétilgen, hemmisining ögzisige xitayning qizil bayriqi sanjilghan, meschit etrapigha xitayning qizil panusliri ésilghan. Top - top kishiler mexsus aptobuslar bilen meschitlerge toshup kélin'genliki melum bolidu.
Chet'ellerdiki Uyghurlarda eng zor inkas qozghighan we xitayning oyunini chandurup qoyghanliqi heqqidiki kinayilik inkaslargha seweb bolghan körünüsh bolsa 4-5 yildin buyan sayahetchilergila échilip, namaz oqush cheklinip kelgen héytgah jama'esi aldidiki meydanda qaytidin Uyghurlarning héytliq sama oynawatqandek körünüshler bolup, buning bir saxta sehne ikenliki Uyghurlarning bolupmu qeshqerde tughulup ösken, kichikidin héytgahta namaz oqup, sama usuli oynap chong bolghan qeshqer kishilirining közidin qéchip qutulalmighan.
On nechche yildin buyan türkiyede yashawatqan qeshqerlik muhajir Uyghurlardin adiljan ependi buning xitayning qirghinchiliq élip bériwatqanliqini yoshurush üchün, Uyghurlarni héytgahqa yighip xushal körsitip samagha salghan bu bir meydan oyun ikenlikini tekitlep, buningdiki chandurup qoyghan körsetti:

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi perhat yurungqash ependining qarishiche, xitay yéqindin buyan mexsus axbarat élan qilish yighinlirini échip atalmish terbiyelesh merkezlirini püttürgen Uyghurlarni sözlitip, diniy zatlar bilen étiqadchi ammini otturigha chiqirip xitayning diniy we milliy siyasetliri heqqide mexsus teshwiqat élip barghan. Uning bu qétim öz jinayitini yoshurush we xelq'ara jama'et bésimigha taqabil turush üchün roza héyttinmu paydilinip, bundaq sehnilerni teyyarlashqa mejbur boluwatqanliqidin xelq'ara jama'et we axbaratlarning bésimining ünümi boluwatqanliqini körüwalghili bolidiken.

Xitayning körünüshke normal héyt keypiyatini yasap körsetken bolsimu yenila qeshqer héytgah meschitining derwazisidiki ayet taxtisini ornigha ésip qoyushni untughanliqi Uyghurlarning ötkür neziridin qéchip qutulalmighan.
Xitay da'iriliri 2016-yildin buyan Uyghur élide meschit-jame qatarliq diniy qurulushlarni we qedimiy qebristanliqlarni chéqish herikitini bashlighan bolup, bu heriket 2018-yilidin bashlap yuqiri pellige chiqqan mezgilide héytgah derwazidiki bu lewheningmu ghayib qilin'ghanliqi radiyomiz teripidin delillen'genidi.
2019-Yili amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi bu heqte "Étiqad weyranchiliqi: Uyghur meschitliri we meqberilirining chéqilishi" namliq chong hejimlik doklat teyyarlighan. Bu doklatta xitay da'irilirining Uyghur élide meschit, mazar, we bashqa diniy sorunlarni öz ichige alghan islam uslubidiki 10 mingdin 15 ming ghiche qurulushning bezilirini pütünley chéqip tashlighanliqi, az dégende 613 imamning tutqun we basturushqa uchrighanliqi élan qilin'ghanidi.
Uyghur kishilik hoquq qurulushining 12- may yéngi élan qilip, xitay hökümitining Uyghur imamlirigha qarita élip barghan keng kölemlik tutquni we ularni jazalishi heqqidiki yéngi sanliq melumatlarni ashkarilighan doklatida, Uyghur diyarida tutqun qilin'ghan we éghir jazalan'ghan imam we diniy zatlarning sanining 1046ikenliki körsitildi.

Xitay hökümiti Uyghurlargha qarita yürgüzüp kéliwatqan insaniyetke qarshi jinayetlirini we irqiy qirghinchiliqini öz teshwiqatliri bilen yépishqa urunup kéliwatqan bolsimu, lékin uning bu urunushliri we teshwiqatliri emeliyette, xelq'araliq kishilik hoquq organliri we axbaratchilarning élan qiliwatqan delil ispatliq jinayet pakitliri aldida héchqandaq ünümge érishelmidi, yeni xelq'ara jem'iyet xitayning bu teshwiqatlirigha ishenmidi xalas!

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet