Андерс кор: «дуня уйғурлар дуч келиватқан зулумни бирликтә тохтитиши лазим!»

Мухбиримиз әзиз
2019-05-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әтрапи сим тор вә қораллиқ әскәрләр билән қоршалған «тәрбийәләш лагери».
Әтрапи сим тор вә қораллиқ әскәрләр билән қоршалған «тәрбийәләш лагери».
Social Media

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики сиясий бастуруш һәрикәтлири юқири пәллигә чиқиватқанда бу һалниң ялғуз уйғурлар билән чәклинип қалмайдиғанлиқи, әксичә буниң дуня үчүнму җиддий ойлинишқа тегишлик бир мәсилә икәнлики һәққидә пикирләр арқиму-арқидин оттуриға чиқмақта. Америкадики сиясий анализчи, доктор андерс кор(Anders Corr,Ph.D) Ниң бу һәқтики бир қатар мақалилирини әнә шуларниң җүмлисидин дейиш мумкин.

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики лагерлар системиси доктор андерсниң язмилирида әң нуқтилиқ муһакимә қилинған темиларниң бири болуп, у уйғур дияридики лагер мәсилисиниң инсанийәт тарихидики йәнә бир қетимлиқ зор паҗиәгә сәвәб болуп қелиш мумкинчиликидин бәкму әндишә қиливатқанлиқини алаһидә тәкитләйду. Униң баянлириға асасланғанда, етник қирғинчилиқ хитайлар үчүн йеңилиқ әмәс, әксичә уларниң тарихида көп қетимлап йүз бәргән һадисиләрниң бири икән. Буниң ичидики әң зор көләмлик қирғинчилиқ 18-әсирниң оттурилири манҗулар уйғур дияриға тунҗи қетим таҗавуз қилғанда йүз бәргән: шу вақитта чиң империйәси билән үзәңгә соқуштуруп келиватқан җуңғар ханлиқи мәғлуп қилинип, манҗулар һазирқи җуңғарийә вадисидики 500 миңдин 800 миңғичә сандики җуңғар вә башқа хәлқләрни пак-пакиз қиривәткән. Шуңа хитай тарихида көп қетимлап йүз бәргән бу хилдики һадисиләрниң йәнә бир қетим көрүлүш еһтималлиқи һазир барғансери кеңийиватқан лагерларда охшимиған шәкилләрдә ипадиләнмәктикән.

Доктор андерс билән болған сөһбәт җәрянида у бу нуқтини алаһидә тәкитлиди: «һазирқи күндә шинҗаңда етник қирғинчилиқниң көрүлүш еһтималлиқи бәк чоң, дәп қараймән. Немишқа дегәндә, бир һакимийәт бир милйондин үч милйонғичә инсанни тутуп туруш орниға қамивалғанда, ениқки, бу кишиләрдә хитай коммунистик партийәсигә болған өчмәнликни пәйда қилиду. Чүнки илгирики вақитларда тинч шәклидә һаят кәчүрүп кәлгән бу кишиләр лагерларға қамилип мәлум вақиттин кейин қоюп берилсә, уларниң обданла бир қисми зорлуқ күчигә маһил кишиләргә айлинип кетиши мумкин. Бу нуқтини хитай компартийәсиму яхши чүшиниду, дәп ойлаймән. Бу немидин дерәк бериду дегәндә, бу хитай компартийәси уйғур мәсилисидә өз путиға өзи палта чапқандәк иш болуп қалиду. Шуңа бу уйғурлар лагерлардин қоюветилсә улар зорлуқ күчигә һәмдә шинҗаңниң мустәқиллиқи дегәндәк ишларға техиму бәкрәк мәһлия болуп кетиши мумкин. Бу хитай үчүн наһайитиму чоң бир баш ағриқидин башқа нәрсә әмәс. Мана мушундақ әһвалда хитай һөкүмити мушу ишларниң алдини елиш үчүн апәт характерлик бир қарарға қол сунуп қирғинчилиқни башлиши мумкин.»

Доктор андерсниң пикричә, хитай һөкүмитиниң уйғурларни террорлуқ вә әсәбийликкә бағлиши шуниңдәк уйғурлардики ислам етиқадини «зәһәрлик өсмини кесип ташлиғандәк кесип ташлаш», «химийәвий оғут чечип ява чөпләрни йоқатқандәк йоқитиш» дегәндәк ибариләр билән сүпәтлиши ойлинишқа тегишлик һадисә һесаблиниду. Йәнә бир яқтин буни хитайниң түркий хәлқләрни мустәмликиләштүрүш тарихиниң заманимизда қайтидин давам етиши, дәп қарашқиму болиду.

У хитай һөкүмитиниң уйғурлардики етиқад вә мәдәнийәт һадисилирини хунүкләштүрүп тәсвирлишиниң хәлқара җәмийәтни сәгитишини, уларни бу һәқтә тегишлик тәдбир елишқа һәйдәкчилик қилиш ролини ойнишини бәкму үмид қилидиғанлиқини билдүрүп мундақ дәйду: «шундақ болғаникән, хәлқара җамаәт вә дуняниң йетәкчилири бу ишларға наһайити зор дәриҗидә әстайидил муамилә қилиши лазим, дәп ойлаймән. Буниң үчүн хитайға қарита иқтисадий җәһәттә зор көләмлик җазалашни иҗра қилиш бәкму зөрүр. Шу арқилиқ қамаққа елинған уйғурларниң тездин лагерлардин қоюп берилишигә һәйдәкчилик қилиш лазим. Чүнки уларниң лагерларда қамақлиқ турған һалити қанчә созулуп кәтсә қирғинчилиқниң еһтималлиқиму шунчә зорийип маңиду. Йәнә келип әгәр хитайниң бу хилдики рәзил қилмишлириниң давам қилишиға хәлқара дуня давамлиқ йол қоювәрсә, хитай шүбһисиз йәнә бир мәйдан қирғинчилиқни оттуриға чиқириши мумкин. Шуниң үчүн биз җәзмән бир әмәлий һәрикәт қоллинишимиз лазим. Худди көплигән уйғур паалийәтчилири йиллардин буян ейтип келиватқандәк биз өзимизниң уйғурларни қоғдаштәк бу мәҗбурийитимизгә һәқиқәтән сәл қарап кәлдуқ. Шуңа буниңда биз қилидиған нурғун ишлар бар.»

Доктор андерсниң пикричә, хитай компартийәсиниң һакимийәтни идарә қилишида барғансери көпләп мәлум болуватқан террорлуқ елементлири нөвәттә уйғурларни һалакәткә қисташтин башқа, ташқи дуня, җүмлидин америка үчүнму барғансери чоң бир апәт тәриқисидә мәлум болмақта. Бу мәнидин алғанда, хитайни хәлқара дипломатийә сорунидики «әң қәбиһ артис» дәп аташ тамамән мумкин. Бу хилдики «қәбиһ артис» дуняви системини бузувәтмәкчи болуватқанда хәлқара җамаәт җәзмән бу хилдики рәзилликкә қарши бирликтә көкрәк керип оттуриға чиқиши лазим. Бу өз нөвитидә ташқи дуняниң өзлирини қоғдаш һәрикити болуп қалиду, халас.

У бу һәқтә сөз болғанда мундақ деди: «шәхсән мән хитай хәлқ җумһурийитини бир террорчи һакимийәт, дәп қараймән. Чүнки улар һазир шинҗаңдики инсанларға террорлуқ шәклидә һөкүмранлиқ қиливатиду. Бейҗиң болса бу җәһәттә иҗтимаий киредит системисини иҗра қиливатиду. Шуңа бу ишларға омумлаштуруп қариғинимизда хитай компартийәсиниң оттураһал дәриҗилик террорлуқтин учиға чиққан террорлуқ шәкиллиригичә болған барлиқ васитиләрни, шуниңдәк зорлуқ васитилирини өзи халиғанчә қоллинип хәлқ аммисини идарә қиливатқанлиқини көрүп йетәләймиз. Улар буниң биләнла болди қилмастин йәнә хитай чеграсиниң сиртидики инсанларниму вәһимигә селип келиватиду. Мәсилән қарайдиған болсақ, филиппин қирғақлиридин тартип тәйвәнгичә болған җайлардики хитайниң қиливатқан өктәмликлири пүтүнләй дөләт терроризимидин башқа нәрсә әмәс. Улар мушу җайларда шималий корейә, русийә қатарлиқлар билән бирлишип америка қатарлиқ демократик әлләргә қарши террорлуқ характеридики қилмишлар биләнму көпләп мәшғул болуватиду. Шуниң билән бир вақитта улар йәнә пакистан, талибан һөкүмити қатарлиқлар биләнму еғиз-бурун ялишип авам пуқраларға зиянлиқ көплигән шумлуқларни қиливатиду. Шуңа мушу әһвалларға қарап хитайни хәлқара сәһнидики әң чоң рәзил артис, десәк тамамән болиду. Шундақ болғаникән, мушундақ бир һакимийәтни тосуш һәмдә униң қилмишлирини давам әттүрүшкә йол қоймаслиқ һазир бәкму муһим.»

Доктор андерсниң пикричә, нөвәттә әвҗигә чиқиватқан америка-хитай сода уруши бу җәһәттә бәлгилик рол ойниши мумкин икән. Гәрчә буниңда хитай билән болған хәлқаралиқ мунасивәткә обданла дәз кетиши мумкин болсиму, хәлқаралиқ өлчәмләр демократийә вә инсан һәқлирини һимайә қилишқа яримиғанда күч ишлитишниң һечқандақ яман йери йоқ икән. Вақти кәлгәндә урушқа тәвәккүл қилишму йәнә бир таллаш болуши мумкин икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт