Andérs kor: "Dunya Uyghurlar duch kéliwatqan zulumni birlikte toxtitishi lazim!"

Muxbirimiz eziz
2019-05-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Etrapi sim tor we qoralliq eskerler bilen qorshalghan "Terbiyelesh lagéri".
Etrapi sim tor we qoralliq eskerler bilen qorshalghan "Terbiyelesh lagéri".
Social Media

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki siyasiy basturush heriketliri yuqiri pellige chiqiwatqanda bu halning yalghuz Uyghurlar bilen cheklinip qalmaydighanliqi, eksiche buning dunya üchünmu jiddiy oylinishqa tégishlik bir mesile ikenliki heqqide pikirler arqimu-arqidin otturigha chiqmaqta. Amérikadiki siyasiy analizchi, doktor andérs kor(Anders Corr,Ph.D) Ning bu heqtiki bir qatar maqalilirini ene shularning jümlisidin déyish mumkin.

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki lagérlar sistémisi doktor andérsning yazmilirida eng nuqtiliq muhakime qilin'ghan témilarning biri bolup, u Uyghur diyaridiki lagér mesilisining insaniyet tarixidiki yene bir qétimliq zor paji'ege seweb bolup qélish mumkinchilikidin bekmu endishe qiliwatqanliqini alahide tekitleydu. Uning bayanlirigha asaslan'ghanda, étnik qirghinchiliq xitaylar üchün yéngiliq emes, eksiche ularning tarixida köp qétimlap yüz bergen hadisilerning biri iken. Buning ichidiki eng zor kölemlik qirghinchiliq 18-esirning otturiliri manjular Uyghur diyarigha tunji qétim tajawuz qilghanda yüz bergen: shu waqitta ching impériyesi bilen üzengge soqushturup kéliwatqan jungghar xanliqi meghlup qilinip, manjular hazirqi jungghariye wadisidiki 500 mingdin 800 mingghiche sandiki jungghar we bashqa xelqlerni pak-pakiz qiriwetken. Shunga xitay tarixida köp qétimlap yüz bergen bu xildiki hadisilerning yene bir qétim körülüsh éhtimalliqi hazir barghanséri kéngiyiwatqan lagérlarda oxshimighan shekillerde ipadilenmektiken.

Doktor andérs bilen bolghan söhbet jeryanida u bu nuqtini alahide tekitlidi: "Hazirqi künde shinjangda étnik qirghinchiliqning körülüsh éhtimalliqi bek chong, dep qaraymen. Némishqa dégende, bir hakimiyet bir milyondin üch milyon'ghiche insanni tutup turush ornigha qamiwalghanda, éniqki, bu kishilerde xitay kommunistik partiyesige bolghan öchmenlikni peyda qilidu. Chünki ilgiriki waqitlarda tinch sheklide hayat kechürüp kelgen bu kishiler lagérlargha qamilip melum waqittin kéyin qoyup bérilse, ularning obdanla bir qismi zorluq küchige mahil kishilerge aylinip kétishi mumkin. Bu nuqtini xitay kompartiyesimu yaxshi chüshinidu, dep oylaymen. Bu némidin dérek béridu dégende, bu xitay kompartiyesi Uyghur mesiliside öz putigha özi palta chapqandek ish bolup qalidu. Shunga bu Uyghurlar lagérlardin qoyuwétilse ular zorluq küchige hemde shinjangning musteqilliqi dégendek ishlargha téximu bekrek mehliya bolup kétishi mumkin. Bu xitay üchün nahayitimu chong bir bash aghriqidin bashqa nerse emes. Mana mushundaq ehwalda xitay hökümiti mushu ishlarning aldini élish üchün apet xaraktérlik bir qarargha qol sunup qirghinchiliqni bashlishi mumkin."

Doktor andérsning pikriche, xitay hökümitining Uyghurlarni térrorluq we esebiylikke baghlishi shuningdek Uyghurlardiki islam étiqadini "Zeherlik ösmini késip tashlighandek késip tashlash", "Ximiyewiy oghut chéchip yawa chöplerni yoqatqandek yoqitish" dégendek ibariler bilen süpetlishi oylinishqa tégishlik hadise hésablinidu. Yene bir yaqtin buni xitayning türkiy xelqlerni mustemlikileshtürüsh tarixining zamanimizda qaytidin dawam étishi, dep qarashqimu bolidu.

U xitay hökümitining Uyghurlardiki étiqad we medeniyet hadisilirini xunükleshtürüp teswirlishining xelq'ara jem'iyetni segitishini, ularni bu heqte tégishlik tedbir élishqa heydekchilik qilish rolini oynishini bekmu ümid qilidighanliqini bildürüp mundaq deydu: "Shundaq bolghaniken, xelq'ara jama'et we dunyaning yétekchiliri bu ishlargha nahayiti zor derijide estayidil mu'amile qilishi lazim, dep oylaymen. Buning üchün xitaygha qarita iqtisadiy jehette zor kölemlik jazalashni ijra qilish bekmu zörür. Shu arqiliq qamaqqa élin'ghan Uyghurlarning tézdin lagérlardin qoyup bérilishige heydekchilik qilish lazim. Chünki ularning lagérlarda qamaqliq turghan haliti qanche sozulup ketse qirghinchiliqning éhtimalliqimu shunche zoriyip mangidu. Yene kélip eger xitayning bu xildiki rezil qilmishlirining dawam qilishigha xelq'ara dunya dawamliq yol qoyuwerse, xitay shübhisiz yene bir meydan qirghinchiliqni otturigha chiqirishi mumkin. Shuning üchün biz jezmen bir emeliy heriket qollinishimiz lazim. Xuddi köpligen Uyghur pa'aliyetchiliri yillardin buyan éytip kéliwatqandek biz özimizning Uyghurlarni qoghdashtek bu mejburiyitimizge heqiqeten sel qarap kelduq. Shunga buningda biz qilidighan nurghun ishlar bar."

Doktor andérsning pikriche, xitay kompartiyesining hakimiyetni idare qilishida barghanséri köplep melum boluwatqan térrorluq éléméntliri nöwette Uyghurlarni halaketke qistashtin bashqa, tashqi dunya, jümlidin amérika üchünmu barghanséri chong bir apet teriqiside melum bolmaqta. Bu menidin alghanda, xitayni xelq'ara diplomatiye sorunidiki "Eng qebih artis" dep atash tamamen mumkin. Bu xildiki "Qebih artis" dunyawi sistémini buzuwetmekchi boluwatqanda xelq'ara jama'et jezmen bu xildiki rezillikke qarshi birlikte kökrek kérip otturigha chiqishi lazim. Bu öz nöwitide tashqi dunyaning özlirini qoghdash herikiti bolup qalidu, xalas.

U bu heqte söz bolghanda mundaq dédi: "Shexsen men xitay xelq jumhuriyitini bir térrorchi hakimiyet, dep qaraymen. Chünki ular hazir shinjangdiki insanlargha térrorluq sheklide hökümranliq qiliwatidu. Béyjing bolsa bu jehette ijtima'iy kirédit sistémisini ijra qiliwatidu. Shunga bu ishlargha omumlashturup qarighinimizda xitay kompartiyesining otturahal derijilik térrorluqtin uchigha chiqqan térrorluq shekillirigiche bolghan barliq wasitilerni, shuningdek zorluq wasitilirini özi xalighanche qollinip xelq ammisini idare qiliwatqanliqini körüp yételeymiz. Ular buning bilenla boldi qilmastin yene xitay chégrasining sirtidiki insanlarnimu wehimige sélip kéliwatidu. Mesilen qaraydighan bolsaq, filippin qirghaqliridin tartip teywen'giche bolghan jaylardiki xitayning qiliwatqan öktemlikliri pütünley dölet térrorizimidin bashqa nerse emes. Ular mushu jaylarda shimaliy koréye, rusiye qatarliqlar bilen birliship amérika qatarliq démokratik ellerge qarshi térrorluq xaraktéridiki qilmishlar bilenmu köplep meshghul boluwatidu. Shuning bilen bir waqitta ular yene pakistan, taliban hökümiti qatarliqlar bilenmu éghiz-burun yaliship awam puqralargha ziyanliq köpligen shumluqlarni qiliwatidu. Shunga mushu ehwallargha qarap xitayni xelq'ara sehnidiki eng chong rezil artis, dések tamamen bolidu. Shundaq bolghaniken, mushundaq bir hakimiyetni tosush hemde uning qilmishlirini dawam ettürüshke yol qoymasliq hazir bekmu muhim."

Doktor andérsning pikriche, nöwette ewjige chiqiwatqan amérika-xitay soda urushi bu jehette belgilik rol oynishi mumkin iken. Gerche buningda xitay bilen bolghan xelq'araliq munasiwetke obdanla dez kétishi mumkin bolsimu, xelq'araliq ölchemler démokratiye we insan heqlirini himaye qilishqa yarimighanda küch ishlitishning héchqandaq yaman yéri yoq iken. Waqti kelgende urushqa tewekkül qilishmu yene bir tallash bolushi mumkin iken.

Toluq bet