Явропа-хитай мунасивәтлири вә уйғурлар мәсилиси рус тиллиқ мәтбуатлардин орун алди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-09-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
явропа кеңишиниң рәиси чарлиз мишел(Charles Michel), германийә баш министири ангела меркел(Angela Merkel) вә явропа комисиюниниң рәиси урсула вон дер лейен(Ursula von der Leyen) хитай рәиси ши җинпиң билән башлиқлар тор йиғинида. 2020-Йили 14-сентәбир.
Явропа кеңишиниң рәиси чарлиз мишел(Charles Michel), германийә баш министири ангела меркел(Angela Merkel) вә явропа комисиюниниң рәиси урсула вон дер лейен(Ursula von der Leyen) хитай рәиси ши җинпиң билән башлиқлар тор йиғинида. 2020-Йили 14-сентәбир.
REUTERS

Бир нәччә күндин буян явропа иттипақи билән хитай оттурисидики мунасивәтләрниң көплигән дуня мәтбуатлириниң, шу җүмлидин рус тиллиқ аммиви ахбарат васитилириниң қизиқарлиқ темилириниң биригә айлинип келиватқанлиқи мәлум. Буниңға йеқинда явропа иттипақи билән хитай оттурисидики мәбләғ селиш һәққидики йиғин сәвәб болған иди. Хитайниң вухән шәһиридин дуняға таралған корона вируси сәвәбидин мәзкур йиғин син көрүнүши арқилиқ өткүзүлгән.

«Независимая газета», йәни «мустәқиллиқ гезити» да елан қилинған владимир скосирефниң «ши җинпиң явропадики хитайға қарши фронтни парчилимақта» намлиқ мақалисидә ейтилишичә, бейҗиң вашингтонниң һәрикәт пиланлириға қарши турған һалда, явропа иттипақиниң иқтисадиға кәң йол ечип беришни вәдә қилғаникән. Лекин буниң әмәлгә ешишиға сиясий мәсилиләрниң җиддийлишиши, шу җүмлидин хитай тәрипидин уйғурлар һоқуқлириниң дәпсәндә қилиниши тосалғу болғаникән. Мақалида йәнә ейтилишичә, ахирқи вақитларда хитайниң явропа иттипақидики абруйи чүшүп кәткән болуп, буниңға хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситиниң қаттиқ әйиблиниши сәвәб болған.

Йәнә шу скосирефниң мәзкур гезиттә берилгән «шинҗаң йәр шаридики тунҗи рәқәмлик мустәмликә болмақта» намлиқ мақалисидә дейилишичә, хитай явропа иттипақи дипломатлирини уйғур елигә келип, һәммини өз көзи билән көрүш тәклипини бериватқан болсиму, әмма явропа иттипақи әмәлдарлири хитайниң бу вәдилиригә қәтий ишәнмәйдикән.

Мақалида мундақ дейилгән: «хитай пәқәт анчә көп болмиған вә өзлири тәкшүрүп талливалған журналистлар вә дипломатларниң районға сәпәр қилишиға рухсәт бериду. А қ ш бу сәпәрләрниң қатнашқучилирини ‹бейҗиңниң тәрғибатчи қораллири' дәп атиди.» Йәни хитай уйғур тутқунлирини «кәспий маһарәт тәрбийәси» еливатқан оқуғучилар дәп көрситишкә урунмақтикән. Мақалида примакоф намидики дуня иқтисади вә хәлқара мунасивәтләр институти мудириниң орунбасари александир ломанофниң бу һәқтики қариши кәлтүрүлгән болуп, у өз сөзидә хитайниң уйғур елидики сияситини толуқи билән яқлап, хитайниң уйғур елидики өз сияситини вә бихәтәрлик чарилирини буниңдин кейинму давам қилидиғанлиқини билдүргән.

Игилишимизчә, йеқиндин буян америка хитайниң уйғурларни мәҗбурий ишлитиш бәдилигә кәлгән бир мунчә мәһсулатлирини барлиқ таможниларда тутуп қелишқа киришкән икән. Мәзкур мәһсулатлар ичидә тоқумичилиқ мәһсулатлириму болуп, пахта ишләпчиқириш уйғур елидики йетәкчи игиликләрниң бирикән.

«Известия» гезитидә елан қилинған наталия портякованиң «кийимни ташла: а қ ш шинҗаңдин кәлгән пахта импортини мәни қилиши мумкин» намлиқ мақалисидә ейтилишичә, ахирқи вақитларда американиң уйғур елидики кишилик һоқуқларниң бузулушиға наразилиқ билдүрүши арқисида бир қатар хәлқара кийим ишләпчиқириш карханилири уйғур елидики фабрикалар билән болған һәмкарлиқини чәкләшкә киришкәникән. Мақалидә йәнә хитай ташқи ишлар министириниң явропа вә американиң бу мәсилидә бирликкә келишигә тосалғулуқ қилиш мәқситидә явропаға барғанлиқи тилға елинған. Чүнки хитайниң аталмиш «тәрбийәләш» лагерлирида милйонға йеқин уйғур вә башқиму аз санлиқ милләтләрниң тутуп туруватқанлиқи дуняға ашкара болған.

Явропа дөләтлири хитай билән болған мунасивәтлиридә бирликкә келиши мумкинму?

Радийомиз зияритини қилған қирғизистанлиқ сиясәтшунас адил турдуқулоф әпәнди явропа иттипақи билән хитай оттурисидики мунасивәтләрниң бүгүнки күндә нуқтилиқ мәсилиләрниң биригә айланғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «мән ойлаймәнки, явропа иттипақи хитайниң уйғур вә башқиму аз санлиқ милләтләрни мәҗбурий қул әмгикигә салғанлиқини әйиблигәнлики ениқ. Лекин йәнә бир мәсилә, явропа иттипақи америка қошма штатлири вә башқиму мустәқил мәмликәтләргә охшашла өз алдиға ташқи сиясәт елип бериватиду. Йәнә келип, явропа дөләтлириниң һәр бириниң өз алдиға тутқан ташқи сиясити мәвҗут. Йәнә бир тәрәптин, бу мәзкур мәмликәтләр иқтисадиниң ахирқи вақитларда төвәнләп кетишигә бағлиқ болуватиду. Болупму явропа иттипақи дуняға тариған корона вируси сәвәбидин хитай билән болған иқтисадий һәмкарлиқидин пүтүнләй баш тартиши мумкин әмәс, дәп ойлаймән.»

Ундақта, явропа иттипақи билән хитай оттурисидики мунасивәтләрдин уйғурлар немә күтиду?

Қазақистанлиқ сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди әпәндиниң пикричә, явропа иттипақи әнәниви демократийини, кишилик һоқуқни һөрмәтләйдиған вә һимайә қилидиған 27 дөләттин ибарәт иттипақ болса, хитай һакиммутләқ вә диктатор система икән.

У мундақ деди: «американиң һазирқи мәқсити хитайға қарши бир иттипақдаш сәп қуруш. Хитайниң мәқсити америка билән явропа иттипақи арисида бирлик сәп қурғузмаслиқ, йәни өзиниң ‹бир йол, бир бәлвағ' истратегийәси даирисидики иқтисадий мәнпәәтини илгири сүрүш. Мушу вәзийәттә дуня уйғур қурултийи явропада наһайити көп намайишларни өткүзди. Учришиш җәрянида явропа иттипақи тунҗи қетим хитайни әйибләп, икки муһим мәсилини оттуриға қойди. Уйғурларниң кишилик һоқуқиниң хитай тәрипидин қаттиқ дәпсәндә қилиниватқанлиқи оттуриға қоюлди. Иккинчидин, мустәқил тәкшүрүш гурупписини әвәтип, шуларни пүтүнләй өзлири тәкшүрүп чиқишиға йол қоюшни тәләп қилди.»

Қәһриман ғоҗамбәрди бу җәһәттә явропа иттипақиниң хитайға қарши американи қоллап-қуввәтләп, америка қоюватқан ембарголарға қошулуп, өзиниңму хитайға қарши иқтисадий, сиясий ембарголарни қоюши уйғурлар үчүн муһимкән. Йәнә бир тәрәптин, явропа иттипақи кишилик һоқуқ мәсилисини оттуриға қойған болса, әмди иккинчи қәдәмдә хитайниң уйғурларға қаратқан милләт сүпитидә йоқитиш сияситини «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилишиму бәк муһимкән.

Учурлардин мәлум болушичә, 14-сентәбир күни явропа иттипақи хитай даирилиридин уйғурларниң кишилик һоқуқлири дәпсәндә қилиниватқан уйғур диярида мустәқил тәкшүрүш елип беришни тәләп қилғаникән. Буниңдин ташқири йәнә явропа иттипақи хоңкоң мәсилисидики әндишилириниму билдүргән икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт