Rusiye-ukra'ina krizisi bilen xitaydiki irqiy qirghinchiliq krizisigha qoyulghan qosh ölchem (1)

Muxbirimiz jewlan
2022-03-22
Share
Rusiye-ukra'ina krizisi bilen xitaydiki irqiy qirghinchiliq krizisigha qoyulghan qosh ölchem (1) 2021-Yili 23-iyun awistraliyening sidnéy shehride ötküzülgen béyjing olimpikni bayqut qilish namayishi
AFP

Xelq'ara olimpik komitéti shunche köp namayish we qarshiliqlargha qarimay xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq jinayitige köz yumup, 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisining béyjingda ötküzülüshige yol qoyghanidi؛ halbuki bu teshkilat rusiye ukra'inagha hujum qilghandin kéyin rusiyeni eyiblep, rusiye tenheriketchilirini xelq'ara tenterbiye musabiqilirige qatnashturmaydighanliqini élan qilghan.

“Jenubiy xitay seher pochtisi” gézitide élan qilin'ghan bir maqalide bildürülüshiche, xelq'ara olimpik komitéti yéqinqi yillardin buyan xitay hökümitining kishilik hoquq jinayetlirini inkar qilghanliqi üchün tenqidlinip kelgechke, bu komitéttiki emeldarlar birdek halda “ Xelq'ara olimpik komitéti terepsiz organ, tenterbiye choqum siyasettin ayriwétilishi kérek” dep kelgen. Xelq'ara olimpik komitétining re'isi tomas bax (Thomas Bach) béyjing qishliq tenheriket musabiqisi harpisida qilghan sözide “Xelq'ara olimpik komitéti siyasiy bitereplik meydanida turidu, shunga biz siyasiy mesililerge baha bermeymiz” dégen. Emma rusiye ukra'inagha hujum qilghandin kéyin ular derhal rusiyeni eyibligen, rusiye prézidénti putinni olimpik ordénidin mehrum qilidighanliqini jakarlighan hemde xelq'ara tenterbiye organlirini rusiye we bélarusiye tenheriketchilirini qara tizimlikke kirgüzüshke chaqirghan.

Xelq'ara olimpik komitéti ishxanisi mezkur komitétning némishqa xitay bilen rusiyege qosh ölchem qollinidighanliqi heqqide ewetken so'alimizgha élxet arqiliq jawab qayturup, xelq'ara olimpik komitéti re'isi tomas baxning 11-mart küni ukra'ina weziyiti heqqide élan qilghan xétini yollidi we uningdin jawab izdeshni tewsiye qildi. Tomas baxning “Tinchliqqa purset béringlar” namliq bu mektupida xelq'ara olimpik komitétining yétekchi prinsipining tinchliq ikenliki, rusiyening bu prinsipqa xilapliq qilghanliqi, shunga rusiyeni xelq'araliq tenterbiye musabiqiliridin chekligenlikini bayan qilghandin kéyin mundaq dégen:“ Biz tenterbiyeni siyasiylashturush siyasiy bitereplik telep qilidighan olimpik nizamnamisige xilap deydighan puchek talash-tartishlarning qiltiqigha chüshep qalmaymiz. Kim siyasiy we hetta herbiy wasitiler bilen olimpik kélishimige ochuq-ashkara xilapliq qilsa, uning keltürüp chiqarghan aqiwitini siyasiy jehettin eyblimeslik kérek deydighan ish yoq”.

“Jenubiy xitay seher pochtisi” gézitidiki maqalide qeyt qilinishiche, amérika dölet mejlisi ezasi kirs simit (Chris Smith): “Xelq'ara olimpik komitétining rusiyeni tézdin cheklishi toghra bir qedem bolsimu, emma irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan xitayni olimpik musabiqisi ötküzüshtin cheklimesliki uchigha chiqqan ikki yüzlimichiliktur. Bu teshkilat exlaq jehettin tügeshken bir teshkilat bolup, qilghan ishliri tuturuqsiz” dégen. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri mes'uli sofiye réchardson xanim: “Menche, bu teshkilat mushundaq qilip yürüp, öz prinsipini köpligen kishilerge téximu yaxshi ishlitishke muweppeq bolalmidi, belki kishilik hoquqni éghir depsende qiliwatqan xitay hökümiti re'isi shi jinpingdek diktatorlarning öz jinayitini tenterbiye arqiliq aqlashtek qilmishigha yardem berdi” dégen.

Sofiye réchardson xanim ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Xelq'ara olimpik komitéti xitayda ötküzülgen ikki qétimliq olimpik musabiqisining hemmiside kishilik hoquq depsendichilikige, jümlidin insaniyetke qarshi jinayetke köz yumdi. Xitay bu ikki qétimliq olimpik musabiqisi arqiliq özining kishilik hoquq jinayitini yoshurushqa tiriship keldi, bu jinayetke maslashqanlar yaxshi nep aldi. Besh chemberlik olimpik markisidiki mehsulatlar belkim qul emgikining mehsuli bolushi mumkin. Xelq'ara olimpik komitétining bezi ehwaldiki inkasi külkilik, geplirining aldi-keynidiki ziddiyetler ularning kishilik hoquq, erkinlik we insaniy qedir-qimmetni qoghdash jehettiki rastchilliqigha nurghun guman tughduridu”.

Amérika gérmaniye marshal fondining asiya ishliri aliy tetqiqatchisi, doktor merik olbérg (Mareike Ohlberg) ziyaritimizni qobul qilip, xelq'ara olimpik komitétining qosh ölchem qollinish mesilisige baha bérip mundaq dédi: “Xelq'ara olimpik komitétining biterep meydanda turush dégini aqmas gep. Ularning bu qétim ukra'ina krizisigha qaratqan bayanati buni chüshendüridu. Xitay ularning siyasette biterep turush meydanidin paydilinip, xelq'arada özini körsetti. 2-Ayning 4-küni, xitay bilen rusiye tengla bu usuldin paydilinip özlirining bayanatini élan qildi. Bu emeliyette rusiye bilen xitayning mustebit yéngi dunya tertipi qurushqa yétekchilik qilishta qolliniwatqan yéngi usulidur. Amérikigha diqqet qiliwatqan her qandaq ademge ayanki, siyasette biterep meydanda turush mumkin emes. Kishilik hoquq depsendichiliki mesiliside süküt qilish zalimlar bilen bir septe turush dégenliktur. Ukra'ina mesiliside xelq'ara olimpik komitéti özining siyasiy meydanini ipadilidi, bu meydanini (xitayghimu) burunraq körsetken bolsa yaxshi bolatti”.

Analizchilarning qarishiche, xelq'ara olimpéik komitétining bu ikki krizisqa tutqan mu'amilisining perqliq bolushidiki seweb, ular rusiyening ukra'inagha hujum qilishidiki xeterni kishilik hoquq depsendichilikidinmu éghir dep qarighan bolushi mumkin iken.

AmérikadikiRand siyaset tetqiqat merkizining xitay ishliri analizchisi, doktor timesi hit ( Timothy R. Heath) Bu heqte sorighan so'alimizgha élxet arqiliq jawab qayturup mundaq dédi: “Bu ikki xil mu'amile ikki ishni eks ettüridu. Aldi bilen, xitay bay hem küchlük. Rusiye undaq emes. Xitay olimpik musabiqisining tesiri rusiyedin halqip kétidu. Ikkinchidin, bu ikki mesile oxshimaydu. Rusiyening hujum qilishi xelq'ara munasiwetlerdiki asasiy prinsipqa xilap, chünki bu bir döletning yene bir döletke tajawuz qilishidur. Eger rusiyege yol qoyulsa, bashqa döletlermu yene birige hujum qilishqa pétinidu. Uningdin bashqa, rusiye ukra'inagha hujum qozghap zor weyranchiliq peyda qildi, nurghun ademning jénigha zamin boldi, mal-mülkini éghir ziyan'gha uchratti. Yene kélip bu urush küchiyip, téximu zor apet peyda qilidighan urushqa aylinishi mumkin. Shunga xelq'ara jem'iyetning rusiyening tajawuzchiliq urushigha qayturghan inkasi küchlük boldi. Xitay hökümiti Uyghurlargha wehishylik bilen mu'amile qildi, emma shinjang yenila xitayning bir qismi dep qarilidu. Xelq'arada bir döletning igilik hoquq ölchimi bilen kishilik hoquq ölchimi öz'ara toqunushup qalghanda, dölet ichidiki kishilik hoquq mesilisige bolghan inkas töwenrek bolidu. Shunga xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan irqiy qirghinchiliqini jazalash kérek deydighan ortaq tonush töwen, yene kélip xitayning bu xil basturushi urush xetirige élip baridighan derijige kötürülmidi”.

Doktor merik olbérg yene rusiyege iqtisadiy jaza yürgüzgen döletlerning Uyghurlar mesilisini bir yaqqa qayrip qoyushining toghra emeslikini, belki rusiyening ittipaqdishi bolghan xitayghimu jaza bérishi kéreklikini bildürüp mundaq dédi: “Menche bu yerdiki eng muhim nuqta, her qaysi döletler qedemni tézlitip, téximu yaxshi teminlesh liniyesi qanuni turghuzush arqiliq özining bu jinayetke ortaq emeslikini ispatlishi kérek. Xitayda keng kölemde kishilik hoquq jinayiti, insaniyetke qarshi jinayet we köpinchiler dewatqan irqiy qirghinchiliq yüz bériwatidu”.

Ötken yil 12-ayda xelq'ara olimpik komitétini “Kishilik hoquq wedisige emel qilmighan” dep eyiblesh qarari amérika dölet mejlisi awam palatasidin ötüp, kéngesh palatasigha sunulghanidi.

Xewerlerdin melum bolushiche, az sandiki olimpik tenheriketchiliri béyjingdin qaytip kelgendin kéyin xitayning kishilik hoquq depsendichilikini eyibligen bolsimu, musabiqidin awwal yaki musabiqe jeryanida undaq qilalmighan. Buninggha sélishturghanda, köpligen tenterbiye organliri rusiyening ukra'inagha qilghan hujumini qattiq eyibligen, rusiye putbol komandisini xelq'ara musabiqisidin chekleydighanliqini jakarlighan. Tenterbiye sahesidiki bu xil qosh ölchem wijdanliq tenheriketchilerning naraziliqini qozghighan. Amérika boston komandisining sabiq topchisi enes kanter 8-mart küni tiwittérda amérika waskétbolchilar birleshmisi ((NBAning ukra'inagha köngül bölüp, xitaygha dawamliq sel qarawatqanliqini bildürgenidi. En'gliye arsénal putbol komandisi topchisi mes'ut özilmu 2020-yil 8-ayda xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan jinayitini eyiblimigen arsénal kulubini tenqidligenidi, eyni chaghda “Siyasetke arilashmaymiz” dégen bu kulub bügünki künde xelq'ara olimpik komitétining chaqiriqigha masliship, rusiye putbol komandisini yeklesh hem cheklesh sépige qétilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet