Мутәхәссисләр русийә вә хитайниң қирғизистан-таҗикистан чегра тоқунушлириға тутқан позитсийәсини чүшәндүрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-05-07
Share
Мутәхәссисләр русийә вә хитайниң қирғизистан-таҗикистан чегра тоқунушлириға тутқан позитсийәсини чүшәндүрди Қирғизистан билән таҗикистан оттурисидики тоқунуштин кейин, қирғизистан әскәрлири қирғизистанниң ғәрбий җәнубидики қирғизистан-таҗикистан чеграсиға йеқин көк таш йезисиниң сиртидики су билән тәминләш әслиһәлирини қоғдимақта. 2021-Йили 5-май.
AP

Бир һәптә илгири, йәни 28-апрелда мәркизий асия мәмликәтлиридин болған қирғизистан вә таҗикистан оттурисида қораллиқ чегра тоқунуши йүз бәргәндин кейин бу вәқә һәққидә аммивий ахбарат васитилиридә бир-биригә охшимиған хәвәрләрниң елан қилиниши давам қилмақта. Мәзкур хәвәрләргә қариғанда, икки тәрәпниң бу вәқәниң келип чиқишида бир-бирини әйиблиши техиму әвҗ алмақтикән.

"азадлиқ" радийосиниң өзбек бөлүми елан қилған "қирғизистан вә таҗикистан әскәрлирини чеградин елип кәтти" намлиқ мақалида ейтилишичә, төт күнлүк тоқунушта қирғизистан тәрәптин 35 адәм өлүп, 183 адәм зәрдаб чәккән болса, таҗикистан тәрәптин 8-10 адәм өлүп, 90 адәм яридар болғаникән. Буниңдин ташқири, бир нәччә турушлуқ өйләр, мәктәпләр, чегра понкитлири вә башқилар маддий чиқим тартқанкән.

"қирғизистан 24" йеңилиқлар агентлиқида берилгән "чеграларниң бәлгилиниши: қирғизистан вә таҗикистанниң бирләшкән комиссийәсиниң билдүрүши" дегән мавзудики бақтигүл осмоналийеваниң мақалисида көрситилишичә, 1-2-майда музакириләр йүргүзүлүп, нәтиҗидә икки тәрәп тоқунушни тез арида һәл қилишқа вә талаш-тартиш туғдуруватқан територийәләр мәсилисини бир тәрәп қилишқа келишкән икән. Мәзкур мақалида қирғизистанниң 36 адиминиң өлүп, 189 адиминиң зәрдаб чәккәнлики, таҗикистанниң 16 адиминиң өлүп, 150 адиминиң яридар болғанлиқи ейтилған.

Қирғизистан вә таҗикистан оттурисидики чегра тоқунушлириниң келип чиқишиниң асасий сәвәблири немә? мундақ тоқунушларниң давам қилиши мумкинму? қошна дөләтләрниң, шу җүмлидин русийә вә хитайниң бу тоқунушқа тутқан позитсийәси қандақ боливатиду?

Қирғизистанлиқ сиясәтшунас рәһим һапизоф әпәндиниң ейтишичә, икки мәмликәт оттурисидики чегра зиддийәтлири оттуз йилдин буян давам қиливатқан болуп, бу зиддийәтләр чоң-кичик тоқунушлар билән аяқлашмақтикән. Ахирқи тоқунушлар әң қанлиқ вәқә болуп һесаблинидикән.

Рәһим һапизоф икки мәмликәт рәһбәрликиниң оттуз йил мабәйнидә чегра мәсилисини һәл қилалмиғанлиқиниң тоқунушниң асасий сәвәблириниң бири болғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "қирғизистан билән қошна қазақистанда, өзбекистанда, таҗикистанда вә хитайда һакиммутләқ һакимийәтләр орнитилған. Бу дөләтләрдә сөз, мәтбуат әркинлики йоқ. Уларда инсан һоқуқлири, асасий қанун маддилири бузулмақта. Демократийә тәқиб астида. Мушу дөләтләрниң ичидә сөз, мәтбуат әркинлики, демократийә түзүми бар қарғизистан республикиси болуп һесаблиниду. Мана шу сәвәбтин бу дөләтләр қирғизистанға йошурун сәлбий көз билән қарайду. Шуниң тәкитләп өтүшимиз керәкки, қирғизистан вә таҗикистан мустәқил дөләтләр һәмдостлуқидики омумий бихәтәрлик келишими тәшкилатиниң әзалири болуп һесаблиниду. Бу дөләтләрниң рәһбәрлири достанә вә тинчлиқ йоли арқилиқ чегра мәсилисини яхши йолға қойиду, дәп ишинимиз."

Русийәлик сиясәтшунас бәһрам һәмрайеф әпәндиниң пикричә, қирғизистан вә таҗикистан оттурисида чиққан чегра мәсилисигә башқа дөләтләрниң четишлиқ болуши мумкинкән. Мәсилән, русийә бу тоқунуштин кәң көләмлик бир вәқәниң келип чиқишини күткән болсиму, бу ойи әмәлгә ашмиғанкән.

У мундақ деди: "қирғиз вә таҗиклар мусулман милләтләр. Улар кәң көләмлик тоқунушларни халимайду. Бу тоқунушни улар өз ара һәл қиливалатти. Әмма бу тоқунушни өзбекистанға қарши қаритиш русийә үчүн баш мәқсәт болған. Чүнки өзбекистан һазир русийәдин йирақлишишқа тиришиватиду. Қирғизистан тәркибидики баткен районида русийәниң һәрбий базиси орунлашқан. Русийә бу тоқунушни пәрғанә вадисиға яйдурмақчи болған. Өзбекистан русийә қурған тәшкилатларға әза әмәс. Ташкәнтниң америка қошма штатлири билән алақә орнитиватқанлиқи русийәни қаттиқ рәнҗитмәктә. Қирғизистан вә таҗикистан оттурисида чиққан тоқунушқа я су мәсилиси, я територийә мәсилисиси сәвәб болмиди. Бу йәрдә русийәниң гео-сиясий мәнпәәтлири биринчи орунда туриду. Әмди хитайға кәлсәк, хитайму мундақ тоқунушларда өзиниң мәнпәәтини ойлайду. Хитай һәр икки тәрәпни өз пиланлирини әмәлгә ашуруш үчүнла пайдилиниду. Хитай һазир мәркизий асиядики һәр қандақ бир әлниң территорийәсини сетивелишниму, тартивелишниму халайду. Хитай өзиниң мәбләғлири билән һәр икки дөләтни ютуветиши мумкин. Мениңчә, бу мәсилидә русийәниң позитсийәси күчлүкрәк."

Қазақистанлиқ сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди бу қетимлиқ қирғизистан вә таҗикистан оттурисида келип чиққан чегра маҗрасиниң пүткүл мәркизий асияға тарилип кетиш хәвпиниң туғдурғанлиқини тәкитлиди. У һәр қандақ бир чегра мәсилисиниң өзиниң өтмүш тарихи болидиғанлиқини билдүрди.

Қәһриман ғоҗамбәрди мәркизий асияда су мәсилисиниңму җиддий мәсилиләрниң бири болуп келиватқанлиқини, бу мәсилиниңму түгәл һәл қилинмиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: "мушу икки дөләт шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза. Һәл қилғучи ролни асасән русийә билән хитай ойнайду. Улар арилашқини йоқ. Һәм бейҗиң, һәм москва мәсилини тинч йол билән һәл қилиңлар дәп қарап олтарди. Шундақла һәр икки дөләт русийәниң тәшәббуси билән қурулған һәмкарлиқ һәрбий тәшкилатқа әза. Бу тәшкилатму ишлимиди. Су, територийә вә чегра мәсилиси мәркизий асияда чоң тоқунушларға елип келидиған мәсилә. Техичә һәл қилинғини йоқ. Пәқәт қазақистан билән өзбекистан мәсилини һәл қилди."

Игилишимизчә, өткән йилниң ахирида русийәниң дөләт вә сиясәт әрбаби, русийә федератсийәси дөләт думасиниң әзаси вячеслав никонофниң "қазақистан територийәси русийә тәрипидин қилинған чоң совға" дегән пикри қазақистанлиқ дөләт әрбаблири вә сиясәтчилириниң, зиялийлар вә мутәхәссисләрниң күчлүк инкасини қозғиғанди. Бу шундақла қазақистанниң аммивий ахбарат васитилиридә вә иҗтимаий таратқулирида қаттиқ наразилиқ туғдурғанди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт