Mutexessisler rusiye we xitayning qirghizistan-tajikistan chégra toqunushlirigha tutqan pozitsiyesini chüshendürdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-05-07
Share
Mutexessisler rusiye we xitayning qirghizistan-tajikistan chégra toqunushlirigha tutqan pozitsiyesini chüshendürdi Qirghizistan bilen tajikistan otturisidiki toqunushtin kéyin, qirghizistan eskerliri qirghizistanning gherbiy jenubidiki qirghizistan-tajikistan chégrasigha yéqin kök tash yézisining sirtidiki su bilen teminlesh eslihelirini qoghdimaqta. 2021-Yili 5-may.
AP

Bir hepte ilgiri, yeni 28-aprélda merkiziy asiya memliketliridin bolghan qirghizistan we tajikistan otturisida qoralliq chégra toqunushi yüz bergendin kéyin bu weqe heqqide ammiwiy axbarat wasitiliride bir-birige oxshimighan xewerlerning élan qilinishi dawam qilmaqta. Mezkur xewerlerge qarighanda, ikki terepning bu weqening kélip chiqishida bir-birini eyiblishi téximu ewj almaqtiken.

"Azadliq" radiyosining özbék bölümi élan qilghan "Qirghizistan we tajikistan eskerlirini chégradin élip ketti" namliq maqalida éytilishiche, töt künlük toqunushta qirghizistan tereptin 35 adem ölüp, 183 adem zerdab chekken bolsa, tajikistan tereptin 8-10 adem ölüp, 90 adem yaridar bolghaniken. Buningdin tashqiri, bir nechche turushluq öyler, mektepler, chégra ponkitliri we bashqilar maddiy chiqim tartqanken.

"Qirghizistan 24" yéngiliqlar agéntliqida bérilgen "Chégralarning belgilinishi: qirghizistan we tajikistanning birleshken komissiyesining bildürüshi" dégen mawzudiki baqtigül osmonaliyéwaning maqalisida körsitilishiche, 1-2-mayda muzakiriler yürgüzülüp, netijide ikki terep toqunushni téz arida hel qilishqa we talash-tartish tughduruwatqan téritoriyeler mesilisini bir terep qilishqa kélishken iken. Mezkur maqalida qirghizistanning 36 adimining ölüp, 189 adimining zerdab chekkenliki, tajikistanning 16 adimining ölüp, 150 adimining yaridar bolghanliqi éytilghan.

Qirghizistan we tajikistan otturisidiki chégra toqunushlirining kélip chiqishining asasiy sewebliri néme? mundaq toqunushlarning dawam qilishi mumkinmu? qoshna döletlerning, shu jümlidin rusiye we xitayning bu toqunushqa tutqan pozitsiyesi qandaq boliwatidu?

Qirghizistanliq siyasetshunas rehim hapizof ependining éytishiche, ikki memliket otturisidiki chégra ziddiyetliri ottuz yildin buyan dawam qiliwatqan bolup, bu ziddiyetler chong-kichik toqunushlar bilen ayaqlashmaqtiken. Axirqi toqunushlar eng qanliq weqe bolup hésablinidiken.

Rehim hapizof ikki memliket rehberlikining ottuz yil mabeynide chégra mesilisini hel qilalmighanliqining toqunushning asasiy seweblirining biri bolghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Qirghizistan bilen qoshna qazaqistanda, özbékistanda, tajikistanda we xitayda hakimmutleq hakimiyetler ornitilghan. Bu döletlerde söz, metbu'at erkinliki yoq. Ularda insan hoquqliri, asasiy qanun maddiliri buzulmaqta. Démokratiye teqib astida. Mushu döletlerning ichide söz, metbu'at erkinliki, démokratiye tüzümi bar qarghizistan réspublikisi bolup hésablinidu. Mana shu sewebtin bu döletler qirghizistan'gha yoshurun selbiy köz bilen qaraydu. Shuning tekitlep ötüshimiz kérekki, qirghizistan we tajikistan musteqil döletler hemdostluqidiki omumiy bixeterlik kélishimi teshkilatining ezaliri bolup hésablinidu. Bu döletlerning rehberliri dostane we tinchliq yoli arqiliq chégra mesilisini yaxshi yolgha qoyidu, dep ishinimiz."

Rusiyelik siyasetshunas behram hemrayéf ependining pikriche, qirghizistan we tajikistan otturisida chiqqan chégra mesilisige bashqa döletlerning chétishliq bolushi mumkinken. Mesilen, rusiye bu toqunushtin keng kölemlik bir weqening kélip chiqishini kütken bolsimu, bu oyi emelge ashmighanken.

U mundaq dédi: "Qirghiz we tajiklar musulman milletler. Ular keng kölemlik toqunushlarni xalimaydu. Bu toqunushni ular öz ara hel qiliwalatti. Emma bu toqunushni özbékistan'gha qarshi qaritish rusiye üchün bash meqset bolghan. Chünki özbékistan hazir rusiyedin yiraqlishishqa tirishiwatidu. Qirghizistan terkibidiki batkén rayonida rusiyening herbiy bazisi orunlashqan. Rusiye bu toqunushni perghane wadisigha yaydurmaqchi bolghan. Özbékistan rusiye qurghan teshkilatlargha eza emes. Tashkentning amérika qoshma shtatliri bilen alaqe ornitiwatqanliqi rusiyeni qattiq renjitmekte. Qirghizistan we tajikistan otturisida chiqqan toqunushqa ya su mesilisi, ya téritoriye mesilisisi seweb bolmidi. Bu yerde rusiyening gé'o-siyasiy menpe'etliri birinchi orunda turidu. Emdi xitaygha kelsek, xitaymu mundaq toqunushlarda özining menpe'etini oylaydu. Xitay her ikki terepni öz pilanlirini emelge ashurush üchünla paydilinidu. Xitay hazir merkiziy asiyadiki her qandaq bir elning térritoriyesini sétiwélishnimu, tartiwélishnimu xalaydu. Xitay özining mebleghliri bilen her ikki döletni yutuwétishi mumkin. Méningche, bu mesilide rusiyening pozitsiyesi küchlükrek."

Qazaqistanliq siyasetshunas qehriman ghojamberdi bu qétimliq qirghizistan we tajikistan otturisida kélip chiqqan chégra majrasining pütkül merkiziy asiyagha tarilip kétish xewpining tughdurghanliqini tekitlidi. U her qandaq bir chégra mesilisining özining ötmüsh tarixi bolidighanliqini bildürdi.

Qehriman ghojamberdi merkiziy asiyada su mesilisiningmu jiddiy mesililerning biri bolup kéliwatqanliqini, bu mesiliningmu tügel hel qilinmighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Mushu ikki dölet shangxey hemkarliq teshkilatigha eza. Hel qilghuchi rolni asasen rusiye bilen xitay oynaydu. Ular arilashqini yoq. Hem béyjing, hem moskwa mesilini tinch yol bilen hel qilinglar dep qarap oltardi. Shundaqla her ikki dölet rusiyening teshebbusi bilen qurulghan hemkarliq herbiy teshkilatqa eza. Bu teshkilatmu ishlimidi. Su, téritoriye we chégra mesilisi merkiziy asiyada chong toqunushlargha élip kélidighan mesile. Téxiche hel qilin'ghini yoq. Peqet qazaqistan bilen özbékistan mesilini hel qildi."

Igilishimizche, ötken yilning axirida rusiyening dölet we siyaset erbabi, rusiye fédératsiyesi dölet dumasining ezasi wyachéslaw nikonofning "Qazaqistan téritoriyesi rusiye teripidin qilin'ghan chong sowgha" dégen pikri qazaqistanliq dölet erbabliri we siyasetchilirining, ziyaliylar we mutexessislerning küchlük inkasini qozghighandi. Bu shundaqla qazaqistanning ammiwiy axbarat wasitiliride we ijtima'iy taratqulirida qattiq naraziliq tughdurghandi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet