Уйғур вә тибәтләргә берилгән сахта аптономийә хоңкоңлуқларға қандақ бир сигнални бәрмәктә?

Мухбиримиз меһрибан
2019-06-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
9-Июндин башланған хоңкоңдики милйон кишилик наразилиқ намайишини бастуруш үчүн сақчилар яш аққузуш бомбиси ишләткән көрүнүш. 2019-Йили 12-июн.
9-Июндин башланған хоңкоңдики милйон кишилик наразилиқ намайишини бастуруш үчүн сақчилар яш аққузуш бомбиси ишләткән көрүнүш. 2019-Йили 12-июн.
AP

9-Июндин башланған хоңкоңдики милйон кишилик наразилиқ намайиши барғанчә кеңәймәктә.

12-Июн күнигә кәлгәндә хоңкоңда тәсири зор болған сәнәткарлар, содигәрләр вә бир қисим ширкәт һәм карханиларниң ишчи-хизмәтчилириму намайишқа аваз қошқан. Наразилиқ намайишини давамлаштуруватқан хоңкоңлуқлар таратқуларға бәргән баянатлирида әгәр хитай мәркизий һөкүмити түзитиш киргүзүшни пиланлаватқан «қачқунларни өткүзүп бериш низами» мақулланса, хоңкоңниң хәлқарадики алаһидә иқтисадий район әвзәллики пассип тәсиргә учрайдикән.

Ундақта, хоңкоңлуқлар немә сәвәбтин мәзкур низамға қарши туриду? әгәр түзитиш киргүзүлгән мәзкур низамниң лайиһәси мақулланса, хитай мәркизий һөкүмити 1997-йили хоңкоңни қайтурувалған чеғида елан қилған «бир дөләттә икки хил түзүм» вә хоңкоңға берилгән алий аптономийә һоқуқида қандақ өзгиришләр болуши мумкин? немә үчүн америка қатарлиқ ғәрбтики демократик дөләтләр хоңкоң вәзийитигә қарита җиддий әндишисини ипадиләйду?

Радийомиз зияритини қобул қилған америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән әпәнди билән ню-йорк шәһәр университетиниң сиясий пәнләр профессори шя миң әпәндиләр бу һәқтики қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

Улар баянлирида хоңкоңлуқларниң бүгүнки әндишисигә сәвәб болған асасий амилниң хитайниң әйни вақитта уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләргә бәргән сахта аптономийәсиниң пәқәт қәғәз йүзидә қалғанлиқидәк реяллиқтин келиватқанлиқини тәкитләп өтти.

Уларниң тәкитлишичә, буниңдин 70 йил илгири хитай компартийәси уйғур аптоном райони, тибәт аптоном райони, ички моңғул аптоном райони, ниңшя туңган аптоном райони вә гваңши җуаңзу аптоном райони қатарлиқ 5 өлкә дәриҗилик аптоном районни тәсис қилған болсиму, әмма бу аталмиш аптономийә һоқуқи һечқачан әмәлийләшмигән. Болупму йеқинқи бирқанчә йилдин буян уйғурлар районида йүргүзүлүватқан дәриҗидин ташқири бесим, милйонлиған йәрлик хәлқләрниң йиғивелиш лагерлириға қамилип, хитайниң дөләт террорлуқиниң қурбаниға айлиниши хитайниң «аптономийә» вәдисиниң ялған шоар икәнликини көрситип бәргән. Бу һал бүгүнки хоңкоңлуқларниму әндишигә салған.

Ню-йорк шәһәр университетиниң сиясий пәнләр профессори шя миң әпәндиниң қаришичә, әгәр бу қанун тәстиқтин өтсә хоңкоңда сөз әркинлики, йиғилиш әркинлики зор дәриҗидә қамал қилинипла қалмастин, бәлки йәнә хоңкоңниң демократийәси вә иқтисадий тәрәққиятиму тосқунлуққа учрайдикән.

Шя миң әпәнди 1997-йили хитай һөкүмити әнгилийәдин хоңкоңни қайтурувалған чеғида, хоңкоңда «алий аптономийә түзүми» йолға қоюлидиғанлиқини, хоңкоңға қаритилған «бир дөләттә икки хил түзүм» сияситиниң 50 йилғичә өзгәрмәйдиғанлиқини вәдә қилғанлиқини тилға алди. У йәнә шундақ болушиға қаримай хоңкоң хитайға қайтурулған 20 йилдин буян бу йәрдики демократийәниң барғанчә чекингәнликини, кишилик һоқуқ вәзийитиниң күнсайин еғирлашқанлиқини билдүрди.

Шя миң әпәндиниң билдүрүшичә, ши җинпиң дәвригә кәлгәндә хитай чоң қуруқлуқида йүргүзүлүватқан мустәбит сиясәт вә хитай мәркизий һөкүмитиниң илгирики вәдилиригә хилап һалда хоңкоңниң йәрлик қанун-түзүмлиригә өзгәртиш киргүзүши хоңкоң хәлқини қаттиқ әндишигә салған. Буниң нәтиҗисидә милйонлиған хоңкоңлуқлар кочиларға чиқип зор көләмлик наразилиқ намайиши елип беришқа мәҗбур болған.

Илшат һәсән әпәндиниң билдүрүшичә, хитай коммунист һөкүмитиниң 1997-йили вәдә қилған «бир дөләт икки хил түзүм сиясити йолға қоюлиду» дегән баянати елан қилинип 22 йил өткән бүгүнки күндә хоңкоңда пүтүнләй башқичә вәзийәт көрүлүшкә башлиған. Йәни хитай өлкилиридә йолға қоюлуватқан пуқраларниң күндилик иш-паалийәтлирини бир туташ назарәт қилиш, чегра атлап хоңкоңдики кишилик һоқуқ паалийәтчилирини тутқун қилиш қатарлиқ бир қатар вәқәләр хоңкоңда йүз беришкә башлиған.

Илшат һәсән әпәндиниң дейишичә, әгәр хоңкоңда «қачқунларни өткүзүп бериш низами» ға түзитиш киргүзүлүп йолға қоюлса у һалда хитай сақчилири бималал хоңкоңға кирип хитай һөкүмитигә қарши сиясий паалийәтчиләрни тутуп елип кетәләйдикән. Ундин башқа йәнә америка, канада вә явропадики хитай һөкүмитигә қарши паалийәт елип бериватқан паалийәтчиләр әгәрдә хоңкоң чеграсидин өтсә хитай сақчилириниң уларни тутқун қилиш мумкинчилики ашидикән.

Илшат әпәнди йәнә хитайниң уйғур диярида милйонлиған кишиләрни лагерларға қамаватқанлиқидәк еғир вәзийәтниң хоңкоңлуқларда әндишә қозғиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң «шәрқий түркистан, тибәт вә җәнубий моңғулийәдин кейин әмдиликтә мустәбитлик қолини хоңкоң вә тәйвәнләргиму созуши» мумкинликидин вәһимигә чүшүватқанлиқини тәкитләп өтти.

Илшат әпәнди анализини давамлаштуруп, илгири хитай һөкүмити аталмиш «аптономийә» бәргән уйғур, тибәт, моңғул, туңган қатарлиқ милләтләрниң бешиға кәлгән қисмәтләрниң бүгүнки күндә қәдәмму-қәдәм хоңкоңлуқларниң бешиға келиватқанлиқини тәсәввур қилиш тамамән мумкинликини илгири сүрди.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, 10-июн күни америка дөләт мәҗлиси баянат елан қилип, хитай түзитиш киргүзмәкчи болған мәзкур қанун лайиһәси мақулланса хоңкоңниң «бир дөләттә икки хил түзүм» әвзәлликиниң бузуп ташлинидиғанлиқини оттуриға қойған. Тәйвән президенти сәй йиңвенму хоңкоң хәлқиниң наразилиқини қоллайдиғанлиқини, хитай компартийәсиниң «бир дөләттә икки хил түзүм» дегән намидики ялған вәдисигә ишәнмәйдиғанлиқини билдүргән.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, 6-айниң 20-күни хоңкоң парламентида авазға қоюлидиған «қачқунларни өткүзүп бериш низамиға түзитиш киргүзүш лайиһәси» дә «дөләт бихәтәрликигә тәһдит шәкилләндүргәнләрни хитайға өткүзүп сот қилиш» қа мунасивәтлик маддиларму бар икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт