Uyghur we tibetlerge bérilgen saxta aptonomiye xongkongluqlargha qandaq bir signalni bermekte?

Muxbirimiz méhriban
2019-06-12
Élxet
Pikir
Share
Print
9-Iyundin bashlan'ghan xongkongdiki milyon kishilik naraziliq namayishini basturush üchün saqchilar yash aqquzush bombisi ishletken körünüsh. 2019-Yili 12-iyun.
9-Iyundin bashlan'ghan xongkongdiki milyon kishilik naraziliq namayishini basturush üchün saqchilar yash aqquzush bombisi ishletken körünüsh. 2019-Yili 12-iyun.
AP

9-Iyundin bashlan'ghan xongkongdiki milyon kishilik naraziliq namayishi barghanche kéngeymekte.

12-Iyun künige kelgende xongkongda tesiri zor bolghan sen'etkarlar, sodigerler we bir qisim shirket hem karxanilarning ishchi-xizmetchilirimu namayishqa awaz qoshqan. Naraziliq namayishini dawamlashturuwatqan xongkongluqlar taratqulargha bergen bayanatlirida eger xitay merkiziy hökümiti tüzitish kirgüzüshni pilanlawatqan "Qachqunlarni ötküzüp bérish nizami" maqullansa, xongkongning xelq'aradiki alahide iqtisadiy rayon ewzelliki passip tesirge uchraydiken.

Undaqta, xongkongluqlar néme sewebtin mezkur nizamgha qarshi turidu? eger tüzitish kirgüzülgen mezkur nizamning layihesi maqullansa, xitay merkiziy hökümiti 1997-yili xongkongni qayturuwalghan chéghida élan qilghan "Bir dölette ikki xil tüzüm" we xongkonggha bérilgen aliy aptonomiye hoquqida qandaq özgirishler bolushi mumkin? néme üchün amérika qatarliq gherbtiki démokratik döletler xongkong weziyitige qarita jiddiy endishisini ipadileydu?

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependi bilen nyu-york sheher uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming ependiler bu heqtiki qarashlirini otturigha qoyup ötti.

Ular bayanlirida xongkongluqlarning bügünki endishisige seweb bolghan asasiy amilning xitayning eyni waqitta Uyghur, tibet qatarliq milletlerge bergen saxta aptonomiyesining peqet qeghez yüzide qalghanliqidek réyalliqtin kéliwatqanliqini tekitlep ötti.

Ularning tekitlishiche, buningdin 70 yil ilgiri xitay kompartiyesi Uyghur aptonom rayoni, tibet aptonom rayoni, ichki mongghul aptonom rayoni, ningshya tunggan aptonom rayoni we gwangshi ju'angzu aptonom rayoni qatarliq 5 ölke derijilik aptonom rayonni tesis qilghan bolsimu, emma bu atalmish aptonomiye hoquqi héchqachan emeliyleshmigen. Bolupmu yéqinqi birqanche yildin buyan Uyghurlar rayonida yürgüzülüwatqan derijidin tashqiri bésim, milyonlighan yerlik xelqlerning yighiwélish lagérlirigha qamilip, xitayning dölet térrorluqining qurbanigha aylinishi xitayning "Aptonomiye" wedisining yalghan sho'ar ikenlikini körsitip bergen. Bu hal bügünki xongkongluqlarnimu endishige salghan.

Nyu-york sheher uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming ependining qarishiche, eger bu qanun testiqtin ötse xongkongda söz erkinliki, yighilish erkinliki zor derijide qamal qilinipla qalmastin, belki yene xongkongning démokratiyesi we iqtisadiy tereqqiyatimu tosqunluqqa uchraydiken.

Shya ming ependi 1997-yili xitay hökümiti en'giliyedin xongkongni qayturuwalghan chéghida, xongkongda "Aliy aptonomiye tüzümi" yolgha qoyulidighanliqini, xongkonggha qaritilghan "Bir dölette ikki xil tüzüm" siyasitining 50 yilghiche özgermeydighanliqini wede qilghanliqini tilgha aldi. U yene shundaq bolushigha qarimay xongkong xitaygha qayturulghan 20 yildin buyan bu yerdiki démokratiyening barghanche chékin'genlikini, kishilik hoquq weziyitining künsayin éghirlashqanliqini bildürdi.

Shya ming ependining bildürüshiche, shi jinping dewrige kelgende xitay chong quruqluqida yürgüzülüwatqan mustebit siyaset we xitay merkiziy hökümitining ilgiriki wedilirige xilap halda xongkongning yerlik qanun-tüzümlirige özgertish kirgüzüshi xongkong xelqini qattiq endishige salghan. Buning netijiside milyonlighan xongkongluqlar kochilargha chiqip zor kölemlik naraziliq namayishi élip bérishqa mejbur bolghan.

Ilshat hesen ependining bildürüshiche, xitay kommunist hökümitining 1997-yili wede qilghan "Bir dölet ikki xil tüzüm siyasiti yolgha qoyulidu" dégen bayanati élan qilinip 22 yil ötken bügünki künde xongkongda pütünley bashqiche weziyet körülüshke bashlighan. Yeni xitay ölkiliride yolgha qoyuluwatqan puqralarning kündilik ish-pa'aliyetlirini bir tutash nazaret qilish, chégra atlap xongkongdiki kishilik hoquq pa'aliyetchilirini tutqun qilish qatarliq bir qatar weqeler xongkongda yüz bérishke bashlighan.

Ilshat hesen ependining déyishiche, eger xongkongda "Qachqunlarni ötküzüp bérish nizami" gha tüzitish kirgüzülüp yolgha qoyulsa u halda xitay saqchiliri bimalal xongkonggha kirip xitay hökümitige qarshi siyasiy pa'aliyetchilerni tutup élip kételeydiken. Undin bashqa yene amérika, kanada we yawropadiki xitay hökümitige qarshi pa'aliyet élip bériwatqan pa'aliyetchiler egerde xongkong chégrasidin ötse xitay saqchilirining ularni tutqun qilish mumkinchiliki ashidiken.

Ilshat ependi yene xitayning Uyghur diyarida milyonlighan kishilerni lagérlargha qamawatqanliqidek éghir weziyetning xongkongluqlarda endishe qozghighanliqini, xitay hökümitining "Sherqiy türkistan, tibet we jenubiy mongghuliyedin kéyin emdilikte mustebitlik qolini xongkong we teywenlergimu sozushi" mumkinlikidin wehimige chüshüwatqanliqini tekitlep ötti.

Ilshat ependi analizini dawamlashturup, ilgiri xitay hökümiti atalmish "Aptonomiye" bergen Uyghur, tibet, mongghul, tunggan qatarliq milletlerning béshigha kelgen qismetlerning bügünki künde qedemmu-qedem xongkongluqlarning béshigha kéliwatqanliqini tesewwur qilish tamamen mumkinlikini ilgiri sürdi.

Xewerlerdin melum bolushiche, 10-iyun küni amérika dölet mejlisi bayanat élan qilip, xitay tüzitish kirgüzmekchi bolghan mezkur qanun layihesi maqullansa xongkongning "Bir dölette ikki xil tüzüm" ewzellikining buzup tashlinidighanliqini otturigha qoyghan. Teywen prézidénti sey yingwénmu xongkong xelqining naraziliqini qollaydighanliqini, xitay kompartiyesining "Bir dölette ikki xil tüzüm" dégen namidiki yalghan wedisige ishenmeydighanliqini bildürgen.

Xewerlerdin melum bolushiche, 6-ayning 20-küni xongkong parlaméntida awazgha qoyulidighan "Qachqunlarni ötküzüp bérish nizamigha tüzitish kirgüzüsh layihesi" de "Dölet bixeterlikige tehdit shekillendürgenlerni xitaygha ötküzüp sot qilish" qa munasiwetlik maddilarmu bar iken.

Toluq bet