Senuber tursun bilen abduréhim héytning yéngi yilda sehnide peyda bolushi küchlük inkas qozghimaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2020-01-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Ataqliq naxshichi-muzikant senuber tursun.
Ataqliq naxshichi-muzikant senuber tursun.
Social Media

Yéqindin buyan xitay muxbirliri mexsus xelq'araliq taratqularda guwahliq bergen bir qisim Uyghurlarning tughqanlirini ziyaret qilip ishligen widéyoluq xewerliri xitayning chet'ellerge qaratqan teshwiqatlirida körsitilmekte.

Xitayning bu xildiki widéoyoluq xewerliri chet'ellerdiki Uyghurlarning yéqinqi 2-3 yildin buyan iz-dérikini alalmaywatqan yaki lagérlargha élip kétilgenliki melum bolghan uruq-tughqanliri heqqide bergen guwahliqlirini yalghan'gha chiqirishni meqset qiliwatqanliqi melum bolmaqta.

Yéqindin buyan xitay hökümiti yene "Lagérlar taqaldi, Uyghurlar bextlik yashawatidu" dégenni körsitish üchün sen'et sahesidiki ilgiri tutqun qilin'ghan we lagérlargha élip kétilgen bir qisim Uyghur serxillirini sehnilerge we teshwiqat wastilirige chiqirishqa bashlighanliqi melum bolmaqta. 

2018-Yili-11 ayning axirliridin bashlap ghayip bolghan, 2019-yili yanwarda 5 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqi ilgiri sürülgen ataqliq naxshichi senuber tursun "Tik-tok", yeni xitayche "Dowyin" taratqusida özining "Senuber 2020" namliq hésabini xitayche tonushturghan qisqa bir sin körünishi yéngi yil harpisida tarqaldi. 

Bu widéyo chet'ellerdiki Uyghurlar keng qolliniwatqan bir qisim ijtima'iy alaqe wastilirigha keng tarqilip ghulghula peyda qildi. Bu heqtiki inkaslarda beziler senuberni hayat körgenlikidin söyün'genlikini bayan qilishsa, yene bir qisim kishiler uning ilgirikidin köp sulghun körüniwatanliqi, chachlirining aqirip ketkenliki, chet'el axbaratining közini boyash üchün uni xitayche sözlitip teshwiqat wastilirigha chiqiriwatqanliqini bayan qilghan. Yene beziler buning senubege oxshash el söygen bir sen'etkarning ghururini depsende qilish hésablinidighanliqi, uning éghir rohiy bésimda ikenliki heqqidiki qiyasliri we endishilirini ipade qilghan. 

Buningdin birqanche kün awwal yene bir dangliq naxshichi abduréhim héytning ürümchi dongköwrük mehelle komététi teripidin uyushturulghan yéngi yilliq pa'aliyette naxsha éytiwatqan körünishi tarqaldi. Bu körünüsh xitay ijtima'iy taratquliri arqiliq chet'ellerdiki ijtima'iy taratqulargha tarqalghan bolup, chet'ellerdiki Uyghur jama'iti arisida küchlük inkas peyda qildi. Inkaslarda nöwette bir qisim Uyghur sen'etkarlar, dangdar shexsler lagérdin qutulghan teqdirdimu xitayning mejbury élip bériwatqan teshwiqatliri üchün wasite süpitide paydiliniliwatqanliqi munazire qilinmaqta. 

Ataqliq sen'etkar abduréhim héytning xitay türmiside jan üzgenliki heqqidiki xewer ötken yili féwralda dunya metbu'atlirida, bolupmu türkiyede zor inkas qozghighan idi. Bu hetta türkiye tashqi ishlar ministirliqining Uyghurlar uchrawatqan zulum heqqidiki sükütini buzup, bayanat élan qilishigha seweb bolghan idi. Buning bilen xitay hökümiti uzun ötmeyla abduréhim héyitning tiriklikini ilgiri sürüp, bir widiyoluq xewer tarqitishqa mejbur bolghan idi. 26 Sékuntluq bu widéyoda abduréhim héyit özining "Qanun orunliri teripidin gumanliq dep qaralghanliqi üchün tekshürülüsh munasiwiti bilen tutup turuluwatqanliqi" ni ilgiri sürgen idi. 
Yéngi yilliq mehelle komitétining sen'et pa'aliyitidiki körünüsh abduréhim héytning ötken qétimliq hayatliqi körsitilgen widéyoluq xewerdin kéyin tunji qétim sehnide naxsha orunlighan körünishi bolup hésablinidu.

London uniwérsitétining tetqiqatchisi, doktor rachél harris xanim "Yer shari pochtisi" gézitide maqale élan qilip, özining dangliq Uyghur sen'etkari senuber tursun bilen bolghan normal alaqisining 2018-yili noyabirdin bashlap pütünley üzülüp qalghanliqini ilgiri sürgen idi. U maqaliside özining senuber we shuninggha oxshash iz-déreksiz yoqilip kétiwatqan Uyghur serxilliri shuningdek xitay jaza lagérlirigha qamalghan milyondin artuq Uyghurlardin endishe qiliwatqanliqini ipade qilghan idi. U yene xelq'ara jama'etni Uyghurlarning bu éghir weziyitige köngül bölüshke chaqirghan idi. Arqidinla firansiye, bélgiye, en'gliye, amérika qatarliq döletlerdiki 40 tin artuq Uyghur muzikisi we medeniyet-sen'itini tetqiq qiliwatqan mutexesisler xitaydin senuber tursun qatarliq Uyghur serxillirini qoyup bérishni telep qilip, imzaliq birleshme bayanat élan qilghan idi.

Ziyaritimizni qobul qilghan rachél harris xanim özining bir yildin artuq waqit ghayip bolghan senuberni körüp, unng hayat ikenlikidin söyün'genlikini, emma uning perishan halitini körüp bekmu azablan'ghanliqini bildürdi. 

Rachél xanim mundaq dédi: "Adette bashqilargha qarighanda artist yaki sen'etchilerdin paydilinip chet'elge teshwiqat élip bérishning ünümi chong bolidu. Shunga xitay nöwette senuber tursun, abduréhim héyt, adil mijittek bir qatar dangdar sen'etkarni téléwiziyege chiqirip köz boyamchiliq qilmaqchi boliwatidu. Ularning körünishidinla chiqip turidu, ular peqet qup-quruq jismi bilen sehnide, ular erkinlikidin pütünley mehrum, xalighanche heriket qilishqa, hetta sözleshkimu imkaniyiti yoq. Ularning bu xil pisixikiliq zulumlarni chékiwatqanliqi méni bekmu azablaydu."

Rachél xanim yene "Xitay bir qache insanni sehnige chiqirip teshwiq qilishi bilen özining jinayitini yoshurup qalamaydu. Buning bilen biznimu, dunyanimu ishendürelmeydu," dep tektlidi.

Ya'awrupa Uyghur medeniyet isnstitutining qurghuchisi, doktor dilnur reyhan xanim xelq'arada, bolupmu ilim saheside lagérlargha qamalghan Uyghur serxillirini qutquzush we sürüshte qilish pa'aliyetliride aktip rol oynap kéliwatqan ziyaliylarning biri. Uning körsitishiche, her xil kishilik hoquq organliri teripidin tizimgha élin'ghan lagérdiki Uyghur serxillirining sani 450 ke yéqinlashqan bolup, xitay hökümitining mushuninggha oxshash jama'et ichide belgilik tesiri bar sen'et sahesidiki shexslerni mejburiy sözlitip sehnilerge chiqirishning özi xitayning xelq'arning diqqitini burmilashni meqset qiliwatqanliqini éniq körsitip béridiken.

Dilnur xanim "Bu widéyolardin ularning gerche qorqunuchluq lagérdiki jismaniy jazalardin qutuldi dep oylisaqmu, emma ularni peqetla kichik da'iridiki lagérdin keng da'iridiki lagérgha chiqti deyeleymiz. Uningdin bashqa birer özgirishning barliqini jezimleshtürelmeymiz."

Toluq bet