Ataqliq qazaq pa'aliyetchi bilash'oghli qazaqistan da'irilirining özige bésim ishletkenlikini ilgiri sürdi

Muxbirimiz erkin
2019-03-14
Élxet
Pikir
Share
Print
"Ata yurt jem'iyiti" ning qurghuchisi, qazaq pa'aliyetchi sérikjan bilash'oghli sot mehkimisining sirtida muxbirlarning so'aligha jawab bermekte. 2019-Yili 13-mart, almuta.
"Ata yurt jem'iyiti" ning qurghuchisi, qazaq pa'aliyetchi sérikjan bilash'oghli sot mehkimisining sirtida muxbirlarning so'aligha jawab bermekte. 2019-Yili 13-mart, almuta.
REUTERS

Qazaqistandiki ataqliq qazaq pa'aliyetchi sérikjan bilash'oghlining astanadiki nezerbendte tutup turuluwatqan jayda qazaqistan saqchilirining bésimigha uchrighanliqi, saqchilarning u turushluq jaygha kélip, uni aq qeghezge imza qoyushqa, adwokatini almashturushqa we "Jinayiti" ni qobul qilishqa mejburlighanliqi ilgiri sürüldi.

Bilash'oghli qazaqistanda "Ata yurt pida'iyliri" namliq kishilik hoquq teshkilati qurup, xitayning yighiwélish lagérliridiki qazaq we Uyghur tutqunlarni qoyup bérish herikiti bashlighan idi. Uning herikiti nahayiti tézla xelq'araning diqqitini qozghap, xitayni qattiq bi'aram qilghan.

Bilash'oghli 10‏-mart küni kéchisi almutadiki bir méhmanxanida qazaqistan amanliq da'irilirining tutqun qilishigha uchrap, paytext astanagha élip kétilgen. Kéyinrek qazaqistan da'irilirining uni "Étnik öchmenlikke qutratquluq qilish" bilen eyibligenliki melum bolghan idi. Uning tutqun qilinishi xelq'arada zor ghulghula qozghap, qazaqistanning bu herikiti qattiq tenqidke uchridi. Qazaqistan hökümiti xelq'ara jama'et pikirining bésimida uni a'ile nezerbendige élip, astanadiki bir öyde mirza qamaqta tutup turuwatqan idi

Bilash'oghlining 14‏-mart küni adwokatigha ewetken awazliq uchuri we uning adwokati ayman ömerowaning bergen melumatida ilgiri sürülüshiche, 13‏-mart küni ismi namelum 2 neper qazaqistan dölet amanliq xadimi sérikjan bilash'oghli turushluq öyge kélip, uninggha atalmish "Jinayiti" ni qobul qilish, adwokatini almashturush heqqide bésim ishletken. Shuningdek yene birqanche parche aq qeghezge imza qoyushqa mejburlighan.

Sérikjan bilash'oghlining 13‏-mart küni yérim kéchide awazgha élin'ghan uchurida mundaq déyilgen: "13‏-Mart küni chüshtin kéyin méni almutada tutqun qilghan ademlerdin ismi we salahiyiti namelum ikki kishi astana shehiridiki men turushluq öyge kirip, méni aq qeghezge qol qoyushqa mejburlidi we 3-2 parche widéyogha aldi. Widéyolarning birinchisida méni ablizofqa qarshi sözle dédi. Men ablizofning kim ikenlikini bilmeymen. Uning siyasiy qarashliri heqqide sözleshke heqqim yoq. Siyasetke kirmeymen, uning xelqni inqilabqa chaqirishigha qarshi turdum. Qan tökülüsh bolmisun, dédim. Buningda ablizofqa qarshi sözlidim. Ayman ömerowadin waz kech, dédi. Uning adwokatliqini bikar qil, dédi. Méni mejburlidi. Ayman ömerowaning adwokatliqidin waz kéchisen, dédi. Ular ayman ömerowani ablizofning ademliri, dédi. Men bu widéyoda sözleshke mejbur boldum."

Sérikjan bilash'oghlining bildürüshiche, da'iriler yene uning "Jinayiti" ni iqrar qilip, yenggil bir terep qilinishini telep qilishni, qazaqistanda xitaygha qarshi pa'aliyet élip barmaydighanliqigha wede bérishni telep qilghan. Bilash'oghli adwokatigha ewetken awazliq uchurida buninggha da'ir bezi höjjetlerge qol qoydurulghanliqi, buningda aq qeghezlerge qol qoydurulghanliqini bildürgen.

Bilash'oghli mundaq deydu: "Arqidin ular bir kishini chaqirtip keldi. U kishining isim-familisi bulat shélyeshéf iken. Uning ismi méning ismimgha oxshap qalghachqa uning ismi ésimde qaldi. U méni soraq qilghan baymuhemmetofning bashliqi iken. U manga jinayitimni iqrar qilimen, méni yenggillitip jazalashni telep qilimen dep yazisen. Eger shundaq qilsang, biz séning yenggil bir terep qilinishinggha yardem qilimiz, dédi. Ular méni mejburlighachqa uninggha qol qoyushqa mejbur boldum. Ular manga mushundaq qilsang sotqa élip chiqmaymiz, eger sotqa chiqsang 10 yil késilip kétisen, dep bezi qanunlarni körsetken boldi. Ular méni mejburiy qol qoydurdi. Men bezi höjjetlerge qol qoyushqa mejbur boldum. . . Ular éytti, eger sen jinayettin aqlinimen, sotta qisqartilsun, déseng, erkinlikke chiqishing üchün yardem qilimiz. Newruzning 31‏-küni erkinlikke chiqisen. Buningdin kéyin xitaydiki qazaqlarning mesilisige arilashmaymen, bu mesilini kötürüp chiqmaymen, dep wede qilisen, shundaq qilsang 10 yilliq sotlanmaysen, dédi. Shuning bilen birqanche höjjetke mejburiy qol qoydum. Ular sotqa yollaymiz, dep qeghezge bezi nersilerni yazdi, lékin qeghezlerning nurghun yerlirini bosh qaldurup qoydi. Bu qeghezlerni néme meqsette paydilinidighanliqini bilmeymen."

Bilash'oghlining tutqun qilinishida xitayning bésimi bar-yoqluqi melum emes. Xitay hökümitining Uyghur rayonida 2 milyondek Uyghur, qazaq we bashqa musulman xelqlerni tutqun qilip, yighiwélish lagérlirigha qamishi xitayning ottura asiyadiki eng chong soda shériki shundaqla uning "Bir belwagh bir yol" istratégiyesidiki halqiliq dölet qazaqistanda jiddiy ensizlik peyda qilghan. Bilash'oghli lagérdiki tutqunlarning qazaqistanda turushluq a'ile tawabi'atlirini teshkillep, ularning iz-dérikini sürüshtürgen. Biz qazaqistanning washin'gtonda turushluq elchixanisigha téléfon qilip, ularning mezkur mesilidiki inkasini élishqa tirishtuq. Lékin elchixanining axbarat ishxanisi téléfonimizni almidi. Biz ulargha téléfon qilishtiki meqsitimizni bildürüp, söz qaldurup qoyghan bolsaqmu, emma hazirgha qeder jawab qayturmidi.

Biz yene peyshenbe küni sérikjan bilash'oghlining adwokati ayman ömerowagha téléfon qilip, uning inkasini soriduq. Uning ilgiri sürüshiche, qazaqistan amanliq da'irilirining bilash'oghlini widéyogha élip, uninggha bezi höjjetlerni mejburiy imzalitishi qanunsiz iken. U mundaq dédi: "Bizning qanunimizda bundaq qanunsizliqlar cheklinidu, biraq biz özimiz körüp turuwatimiz, ular bundaq qanunsiz qilmishni sadir qiliwatidu. Shu weqedin kéyin u ayaligha awazliq uchur yollighan. U shu awazliq uchurida wédi'ogha sözligenlirimning hemmisi yalghan. Méni ular qorqutti. Méning peqet birla adwokatim bar, u bolsimu ayman ömerowa, u méning adwokatim boluwéridu, men uningdin waz kechmeymen. Méni mejburlap, solaymiz, késimiz, dep qorqutti. Shuning bilen men uninggha hemmini éyttim. Buningdin burunmu shundaq weqeler yüz bergen. Men adwokat bolup bashta barghanda ular méni sotqa kirgüzmey özliri belgiligen bir adwokatni qatnashturghan. Lékin sérikjan manga bashqa adwokatning kériki yoq dégen idi. Shuningdin kéyin sotta u mirza qamaqqa buyruldi. Mirza qamaqta widéyo élishqa bolmisimu, lékin dölet xewpsizlik komitétining ademliri we saqchilar kélip, widéyogha élip, ömerowadin waz kéchimen dégin. Ula néme üchün ömerowadin waz kéchisen deydu. Chünki men bilimen. Ömerowa rast gepni qilidu. Shuning üchün waz kéchisen dewatidu. Ulargha özlirining sözini anglaydighan adem kérek. Lékin men ularning déginini anglimaymen, men qanun néme dégen bolsa shuni deymen."

Ömerowaning bildürüshiche, u peyshenbe küni bilash'oghlining délosigha mes'ul térgawchigha téléfon qilip, uninggha naraziliqini bildürgen. U özining 19‏-mart küni astanagha bérip, sérikjanni ziyaret qilidighanliqini bildürdi. Ömerowa mundaq deydu: "Men térgawchigha téléfon qildim. Yeni saqchi idarisining bu délogha mes'ul tekshürgüchi xadimigha. Téléfon qilip, néme boldi? siz méni 19-newroz (mart) künige chaqiriwatisiz. Térgaw bolidu, yeni soraq qilinidu. Soraq üstide bolushqa chaqiriwatisiz. Némishqa méni chaqirtip aldap qoyup, siz özingiz bilashqa bérip éytipsiz, ayman ömerowadin waz kech dep. Némishqa manga undaq yalghanchiliq qilisen, dep soridim. Térgawchi undaq ish bolghini yoq deydu. Shuning bilen men éyttim, undaq ish bolmisa, awu widéyoni kim aldi? undaq bolmisa, némishqa widéyogha alisiz, dédim. Way, men bilmeymen, deydu. Shuning bilen dédim: he'e, sen bilmeysen, u widéyoni men aldimmu emise, hemme nerse körünüp turidighu u widéyoda. Qandaq bolghini bu, dédim. Lékin so'alimgha jawab bermidi. Shuning bilen 19‏-mart küni astanagha baridighanliqimni éyttim."

Lékin bilash'oghli awazliq uchurida yuqiriqi höjjetlerge qazaqistan amanliq xadimlirining bésimida qol qoyghanliqi we widéyoda sözleshke mejburlan'ghanliqini bildürüp, buning inawetsiz ikenlikini bildürgen. U: "Men adwokatim ayman ömerowadin héchqachan waz kechmen we héchqandaq bir jinayetni üstümge almaymen. Men héchqandaq bir jinayet sadir qilghinim yoq. Men héchkimni jihadqa chaqirghinim yoq. Men peqet axbarat arqiliq xitayda tutqun qilin'ghan qérindashlarning ehwalini ashkarilidim. Xelq'aragha ularning qachan, qeyerde, néme üchün türmige solan'ghanliqini melum qildim. Héchqachan otturigha ziddiyet salghinim yoq." dégen.

Bilash'oghlining tutqun qilinishi xelq'ara taratqularning diqqitini qozghap, kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrighan. Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ötken düshenbe küni radiyomizda pikir bayan qilip, uning tutqun qilinishining qanuniy asasi yoqluqi, buning bir "Siyasiy qarar" ikenlikini ilgiri sürgen. U, bilash'oghlining qazaqistan qanunigha xilapliq qilmighanliqini bildürüp, "Qazaqistanning uni xitayning qattiq bésimida tutqun qilghanliqigha ishinimen," dégen idi.

Toluq bet