«Сетиливатқан уйғурлар» намлиқ муһакимидики пикирләр (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-05-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур ишләмчиләрниң хубей йихоң ишләпчиқириш чәклик ширкитигә кәлгән вақти. (ASPI Ниң доклатидин елинған)
Уйғур ишләмчиләрниң хубей йихоң ишләпчиқириш чәклик ширкитигә кәлгән вақти. (ASPI Ниң доклатидин елинған)
aspi.org.au

Уйғур дияридики «йеңичә түс алған ирқий қирғинчилиқ» дәп тәсвирлиниватқан сиясий бастуруш ташқи дуняға системилиқ һалда мәлум болғили хели болуп қалған иди. Әмма буниң әң ахирқи нәтиҗисиниң уйғурларни әрзан әмгәк күчи сүпитидә хитай өлкилиридики завутларға түркүмләп сетиш болуватқанлиқи буниңдин бирнәччә ай илгири елан қилинған «сетиливатқан уйғурлар» намлиқ доклатта толуқ әкс әтти.

Йеқинда австралийәдики ла троби университети қармиқидики асия мәркизи бу доклатни тәйярлашқа қатнашқан бир қисим алим-мутәхәссисләр вә ахбаратчилар билән бу һәқтә мәхсус муһакимә йиғини ачти. Пүтүн дуня таҗсиман вируси түпәйлидин нормал йиғилиш паалийәтлирини әмәлдин қалдуруватқан болғачқа бу қетимқи муһакимиму тор арқилиқ өткүзүлди.

Алди билән асия мәркизиниң директори бек стратиң ханим сөз елип апторларға алаһидә тәшәккүр ейтиш билән биргә нөвәттә уйғур диярида милйонлиған кишиләр лагерларға қамалғандин кейин уларниң тәқдири қандақ болғанлиқи һәққидә бирәр системилиқ әмгәкниң оттуриға чиқмиғанлиқи, «сетиливатқан уйғурлар» намлиқ доклатниң бу җәһәттики муһим әһмийәткә игә бир йеңи илгириләш болуп қалғанлиқини тәкитләп өтти. Шуниңдәк бу қетимқи доклатта қандақ йеңилиқларниң барлиқи һәққидики соални муһакимә иштиракчилириға сунди.

Бу қетимқи доклатниң қәләм тәврәткүчилириниң бири, австралийә истратегийилик сиясәт институтиниң тәтқиқатчиси викий шюҗоң шү бу тоғрисида алди билән сөз алди. У нуқтилиқ қилип ирқчилиқ сияситини чиқиш қилған хитай һөкүмитиниң «террорлуққа қарши уруш» намида «террорчилар» дәп қариливатқан, шуниңдәк «хурапий, әсәбий, қалақ, намрат» дәп тамға урулған уйғурларни «өзгәртиш» үчүн уларни милйонлап лагерларға қамиғандин кейин йеқинқи йилларда һөкүмәтниң биваситә тәшкиллиши билән «ешинча әмгәк күчлирини ишқа орунлаштуруш» вә «деһқанларни бейитиш» намида лагер мәһбуслирини хитай өлкилиригә йөткәватқанлиқини, ичкиригә йөткәлгән бу уйғур ишчилар давамлиқ бекинмә шәкиллик ятақ райониға орунлаштурулуп, назарәт вә мәһкумлуқ һалитини давам қилдуруватқанлиқини сөзләп өтти. Викийниң ейтишичә, бу уйғур ишчилар хитай өлкилиридики завутларға ишқа чүшкәндин кейинму давамлиқ һалда хитайчә өгиниш вә сиясий җәһәттә меңисидики хәтәрлик идийәләрни тазилаштин халас болалмиған. Уларниң өз юртида қалған уруқ-туғқанлири болса маһийәттә гөрүдики кишиләргә айлинип қалған. Буниң билән «заманиви қуллуқ түзүми» шәклидики әмгәк күчлирини йөткәш паалийитидә 2019-йилиғичә аз дегәндиму 80 миң ишчи хитай өлкилиригә йөткәлгән.

Викийниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити йиллардин буян бу хил паалийәтләрни «шинҗаңға ярдәм бериш» намида иҗра қилип келиватқан болуп, буниңдики асаслиқ ярдәм түрлириниң бири уйғур дияриға «сиясий җәһәттә ярдәм бериш» намида һәр дәриҗилик әмәлдарлар қошуни үчүн миңлап хитай кадирлирини әвәтиш; «техника җәһәттин ярдәм бериш» намида чирай тонуш, аваз тонуш вә назарәт техникииси дегәндәк заманиви техникиларни омумлаштуридиған ширкәтләрни әвәтип уларға иқтисадий җәһәттә пайдилиқ болған базар муһити яритип бериш һәмдә сақчи дөлити бәрпа қилиш; уйғурларниң «маарипиға ярдәм бериш» намида уйғур дияриға йүзләп миңлап хитай тили оқутқучилирини әвәтиш, булар арқилиқ йәсли йешидики уйғур өсмүрлиригә хитайчә тил вә коңзичә идийәләрни өгитиш болуп кәлгән. 2019-Йилиға кәлгәндә болса бу хил «шинҗаңға ярдәм бериш» чақириқиниң әң йеңи шәкли уйғурларни «ишқа орунлаштуруш» намида топ-топи билән өз юртлиридин айрип ичкиригә йөткәш шәклидә көрүлүшкә башлиған.

Бу қетимқи муһакимидики әң муһим нуқтиларниң бири бу хил «заманиви қуллар» шәклидә йөткәлгән уйғурларниң әмгики бәдилигә һасил болуватқан мәһсулатларниң бир қисми дәл хәлқарада һәммигә тонушлуқ болған даңлиқ маркиларға четилидиғанлиқи болди. «Вашингтон почтиси» гезити бейҗиң ишханисиниң мудири анна фифилд бу қетимқи муһакимидә дәл мушу мәсилә тоғрисида пикир баян қилди.

Аннаниң алаһидә мухбирлиқ салаһийити билән хитайда туруп игилигән мәлуматлириға қариғанда, чиңдавдики әң чоң ширкәтләрдин бири болған нике ширкити мушу түркүмдики уйғурларни көпләп ишләткән. Әмма бу һәқтики техиму тәпсилий испатларни йиғиш үчүн аннаға уйғур дияриға берип нәқ мәйданни тәкшүрүшниң имканийити болмиғанлиқи, болупму хитай сақчилириниң тосқунлуқи вә паракәндичилики, чәтәлликләр билән сөзләшкән уйғурларни лагерға қамиши дегәнләр түпәйлидин у нишанни өзгәртип чиңдавға барған. Нике ширкитиниң завут райониға барғанда аннаниң көргини тикәнлик сим тосуқ билән қашаланған завут қоруси, бу җайниң завутқа әмәс, бәлки түрмигила охшайдиғанлиқи, уйғурчә вә хитайчә йезиқтики чоң хәтлик шоарлар астида қораллиқ сақчиларниң пост туруватқанлиқи, уйғур ишчиларниң бирла ишиктин чирай тонуш, бармақ изини бесиш дегәндәк шәкилләрдә тизимлитип кирип чиқиватқанлиқи, улар ашкара һалда һәрбийчә башқурулуватқан қоруда уйғур ишчиларниң айрим ятақ бинасида ташқи дуня билән алақә қилиши мени қилинған һалда туруватқанлиқи болған.

Бу қетимқи муһакимигә иштирак қилғучиларниң йәнә бири «сетиливатқан уйғурлар» намлиқ доклатниң апторлириниң бири, ла троби университетиниң професори җеймис лейболд иди. У хитай һөкүмитиниң «террорлуққа қарши туруш» намидики бу һәрикәтни башлишиға йетәкчи нопузға игә бир түркүм хитай зиялийлириниң, җүмлидин ма роң, ху әнгаң, ху лйәнхе қатарлиқларниң хитай һөкүмити иҗра қиливатқан «аз санлиқ милләтләр сиясити» ниң сабиқ совет иттипақи дәвридики мәзмунларни үлгә қилғанлиқи, бу хил вақти өткән сиясәтләрни әмди ислаһ қилмиғанда уйғур дияри вә тибәткә охшаш җайларниң қолдин кетип қелиш еһтималлиқи барлиқи тоғрисида вәзханлиқ қилишиниң зор тәсири болғанлиқини, бу мәсилиләрни ойлашқан ши җинпиңниң «чегра районлар» ни хитай мәркизий һөкүмитигә техиму зич бағлайдиған йеңи чариләр үчүн издәнгәнлики, нәтиҗидә тезла дуняға мәлум болуватқан «қайта тәрбийәләш лагери», мәҗбурий әмгәккә орунлаштуруштәк усулларниң оттуриға чиққанлиқини сөзләп өтти.

Риясәтчи бу мәсилигә соал қоюп бәзиләр нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан һадисини «мәдәнийәт қирғинчилиқи» дәп тәсвирләватқанда лагерға қамалған милйонлиған кишиниң тәқдири йеқин кәлгүсидә қандақ болуши мумкин, дәп сориди. Җеймис лейболд буниң толиму хәтәрлик бир «сиясий оюн» икәнликини, мәйли натсистлар германийәси дәвридики йәһудийлар болсун яки совет дәвридики гулаг системиси болсун вә яки йеқинқи мәзгилдики роһинга мусулманлириниң тәқдири болсун буларниң бирдәк қанлиқ тарих болуп йезилған вәқәләрдин болуп қалғанлиқини, әмдиликтә болса «қалақ», «әсәбий», «террорчи» дегәндәк барлиқ сәлбий ибариләр билән тәсвирлиниватқан уйғурлар дуч келиватқан «иҗтимаий қайта қуруш қурулуши» ниң аста сүрәтлик «мәдәнийәт қирғинчилиқи» ниң ақивәтлиридин башқа ақивәт елип кәлмәйдиғанлиқини тәкитлиди.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки аңлитишимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт