"Sétiliwatqan Uyghurlar" namliq muhakimidiki pikirler (1)

Muxbirimiz eziz
2020-05-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur ishlemchilerning xubéy yixong ishlepchiqirish cheklik shirkitige kelgen waqti. (ASPI Ning doklatidin élin'ghan)
Uyghur ishlemchilerning xubéy yixong ishlepchiqirish cheklik shirkitige kelgen waqti. (ASPI Ning doklatidin élin'ghan)
aspi.org.au

Uyghur diyaridiki "Yéngiche tüs alghan irqiy qirghinchiliq" dep teswirliniwatqan siyasiy basturush tashqi dunyagha sistémiliq halda melum bolghili xéli bolup qalghan idi. Emma buning eng axirqi netijisining Uyghurlarni erzan emgek küchi süpitide xitay ölkiliridiki zawutlargha türkümlep sétish boluwatqanliqi buningdin birnechche ay ilgiri élan qilin'ghan "Sétiliwatqan Uyghurlar" namliq doklatta toluq eks etti.

Yéqinda awstraliyediki la trobi uniwérsitéti qarmiqidiki asiya merkizi bu doklatni teyyarlashqa qatnashqan bir qisim alim-mutexessisler we axbaratchilar bilen bu heqte mexsus muhakime yighini achti. Pütün dunya tajsiman wirusi tüpeylidin normal yighilish pa'aliyetlirini emeldin qalduruwatqan bolghachqa bu qétimqi muhakimimu tor arqiliq ötküzüldi.

Aldi bilen asiya merkizining diréktori bék strating xanim söz élip aptorlargha alahide teshekkür éytish bilen birge nöwette Uyghur diyarida milyonlighan kishiler lagérlargha qamalghandin kéyin ularning teqdiri qandaq bolghanliqi heqqide birer sistémiliq emgekning otturigha chiqmighanliqi, "Sétiliwatqan Uyghurlar" namliq doklatning bu jehettiki muhim ehmiyetke ige bir yéngi ilgirilesh bolup qalghanliqini tekitlep ötti. Shuningdek bu qétimqi doklatta qandaq yéngiliqlarning barliqi heqqidiki so'alni muhakime ishtirakchilirigha sundi.

Bu qétimqi doklatning qelem tewretküchilirining biri, awstraliye istratégiyilik siyaset institutining tetqiqatchisi wikiy shyujong shü bu toghrisida aldi bilen söz aldi. U nuqtiliq qilip irqchiliq siyasitini chiqish qilghan xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi urush" namida "Térrorchilar" dep qariliwatqan, shuningdek "Xurapiy, esebiy, qalaq, namrat" dep tamgha urulghan Uyghurlarni "Özgertish" üchün ularni milyonlap lagérlargha qamighandin kéyin yéqinqi yillarda hökümetning biwasite teshkillishi bilen "Éshincha emgek küchlirini ishqa orunlashturush" we "Déhqanlarni béyitish" namida lagér mehbuslirini xitay ölkilirige yötkewatqanliqini, ichkirige yötkelgen bu Uyghur ishchilar dawamliq békinme shekillik yataq rayonigha orunlashturulup, nazaret we mehkumluq halitini dawam qilduruwatqanliqini sözlep ötti. Wikiyning éytishiche, bu Uyghur ishchilar xitay ölkiliridiki zawutlargha ishqa chüshkendin kéyinmu dawamliq halda xitayche öginish we siyasiy jehette méngisidiki xeterlik idiyelerni tazilashtin xalas bolalmighan. Ularning öz yurtida qalghan uruq-tughqanliri bolsa mahiyette görüdiki kishilerge aylinip qalghan. Buning bilen "Zamaniwi qulluq tüzümi" sheklidiki emgek küchlirini yötkesh pa'aliyitide 2019-yilighiche az dégendimu 80 ming ishchi xitay ölkilirige yötkelgen.

Wikiyning bildürüshiche, xitay hökümiti yillardin buyan bu xil pa'aliyetlerni "Shinjanggha yardem bérish" namida ijra qilip kéliwatqan bolup, buningdiki asasliq yardem türlirining biri Uyghur diyarigha "Siyasiy jehette yardem bérish" namida her derijilik emeldarlar qoshuni üchün minglap xitay kadirlirini ewetish؛ "Téxnika jehettin yardem bérish" namida chiray tonush, awaz tonush we nazaret téxniki'isi dégendek zamaniwi téxnikilarni omumlashturidighan shirketlerni ewetip ulargha iqtisadiy jehette paydiliq bolghan bazar muhiti yaritip bérish hemde saqchi döliti berpa qilish؛ Uyghurlarning "Ma'aripigha yardem bérish" namida Uyghur diyarigha yüzlep minglap xitay tili oqutquchilirini ewetish, bular arqiliq yesli yéshidiki Uyghur ösmürlirige xitayche til we kongziche idiyelerni ögitish bolup kelgen. 2019-Yiligha kelgende bolsa bu xil "Shinjanggha yardem bérish" chaqiriqining eng yéngi shekli Uyghurlarni "Ishqa orunlashturush" namida top-topi bilen öz yurtliridin ayrip ichkirige yötkesh sheklide körülüshke bashlighan.

Bu qétimqi muhakimidiki eng muhim nuqtilarning biri bu xil "Zamaniwi qullar" sheklide yötkelgen Uyghurlarning emgiki bedilige hasil boluwatqan mehsulatlarning bir qismi del xelq'arada hemmige tonushluq bolghan dangliq markilargha chétilidighanliqi boldi. "Washin'gton pochtisi" géziti béyjing ishxanisining mudiri anna fifild bu qétimqi muhakimide del mushu mesile toghrisida pikir bayan qildi.

Annaning alahide muxbirliq salahiyiti bilen xitayda turup igiligen melumatlirigha qarighanda, chingdawdiki eng chong shirketlerdin biri bolghan niké shirkiti mushu türkümdiki Uyghurlarni köplep ishletken. Emma bu heqtiki téximu tepsiliy ispatlarni yighish üchün annagha Uyghur diyarigha bérip neq meydanni tekshürüshning imkaniyiti bolmighanliqi, bolupmu xitay saqchilirining tosqunluqi we parakendichiliki, chet'ellikler bilen sözleshken Uyghurlarni lagérgha qamishi dégenler tüpeylidin u nishanni özgertip chingdawgha barghan. Niké shirkitining zawut rayonigha barghanda annaning körgini tikenlik sim tosuq bilen qashalan'ghan zawut qorusi, bu jayning zawutqa emes, belki türmigila oxshaydighanliqi, Uyghurche we xitayche yéziqtiki chong xetlik sho'arlar astida qoralliq saqchilarning post turuwatqanliqi, Uyghur ishchilarning birla ishiktin chiray tonush, barmaq izini bésish dégendek shekillerde tizimlitip kirip chiqiwatqanliqi, ular ashkara halda herbiyche bashquruluwatqan qoruda Uyghur ishchilarning ayrim yataq binasida tashqi dunya bilen alaqe qilishi méni qilin'ghan halda turuwatqanliqi bolghan.

Bu qétimqi muhakimige ishtirak qilghuchilarning yene biri "Sétiliwatqan Uyghurlar" namliq doklatning aptorlirining biri, la trobi uniwérsitétining profésori jéymis léybold idi. U xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi turush" namidiki bu heriketni bashlishigha yétekchi nopuzgha ige bir türküm xitay ziyaliylirining, jümlidin ma rong, xu en'gang, xu lyenxé qatarliqlarning xitay hökümiti ijra qiliwatqan "Az sanliq milletler siyasiti" ning sabiq sowét ittipaqi dewridiki mezmunlarni ülge qilghanliqi, bu xil waqti ötken siyasetlerni emdi islah qilmighanda Uyghur diyari we tibetke oxshash jaylarning qoldin kétip qélish éhtimalliqi barliqi toghrisida wezxanliq qilishining zor tesiri bolghanliqini, bu mesililerni oylashqan shi jinpingning "Chégra rayonlar" ni xitay merkiziy hökümitige téximu zich baghlaydighan yéngi chariler üchün izden'genliki, netijide tézla dunyagha melum boluwatqan "Qayta terbiyelesh lagéri", mejburiy emgekke orunlashturushtek usullarning otturigha chiqqanliqini sözlep ötti.

Riyasetchi bu mesilige so'al qoyup beziler nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan hadisini "Medeniyet qirghinchiliqi" dep teswirlewatqanda lagérgha qamalghan milyonlighan kishining teqdiri yéqin kelgüside qandaq bolushi mumkin, dep soridi. Jéymis léybold buning tolimu xeterlik bir "Siyasiy oyun" ikenlikini, meyli natsistlar gérmaniyesi dewridiki yehudiylar bolsun yaki sowét dewridiki gulag sistémisi bolsun we yaki yéqinqi mezgildiki rohin'ga musulmanlirining teqdiri bolsun bularning birdek qanliq tarix bolup yézilghan weqelerdin bolup qalghanliqini, emdilikte bolsa "Qalaq", "Esebiy", "Térrorchi" dégendek barliq selbiy ibariler bilen teswirliniwatqan Uyghurlar duch kéliwatqan "Ijtima'iy qayta qurush qurulushi" ning asta süretlik "Medeniyet qirghinchiliqi" ning aqiwetliridin bashqa aqiwet élip kelmeydighanliqini tekitlidi.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Toluq bet