Dolqun eysa: “Shawgüen weqesi xitay hökümitining pütün xitay miqyasida Uyghurlargha qarita shekillendürgen düshmenlik tuyghusining biwasite netijisi”

2009-Yili 6-ayning 26-küni gu'angdungning shawgüen shehiridiki “Shüri” oyunchuq zawutida xitaylarning toplinip Uyghur ishchilirigha hujum qilish weqesi yüz bergen we nechche onlighan bigunah Uyghur öltürülgenidi. Mana bügün buninggha del 15 yil boldi. 15 Yildin buyan “Shawgüen weqesi” Uyghurlar teripidin pütün dunyada her xil shekillerde xatirilinip kelmekte. Mezkur qanliq weqege 15 yil bolghan bügünki künde, dunya Uyghur qurultiyi bayanat élan qilip, shawgüen qanliq weqesining xitay hökümitining pütün xitay miqyasida Uyghurlargha qarita shekillendürülgen düshmenlik tuyghusining biwasite netijisi shuningdek Uyghur qirghinchiliqining bir parchisi ikenlikini tekitlidi.

Dunya Uyghur qurultiyi 26-iyun küni “Shawgüen weqesi” ning 15 yilliqi munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida, bu weqening xitay hökümitining 1949-yilidin buyan Uyghur xelqige qaratqan uzun yilliq “Irqiy kemsitish siyasitining netijisi” ikenlikini bildürgen. Bayanatta yene “Shawgüen qanliq weqesi” ning hergizmu xitay hökümiti bayan qilghinidek, adettiki ijtima'iy toqunush bolmastin, belki chongqur siyasiy arqa körünüshi bar qanliq weqe ikenliki, uning xitay hakimiyitining uzun yillardin béri Uyghurlargha qaritip kelgen irqiy ayrimichiliq siyasitining biwasite netijisi ikenliki tekitlen'gen.

Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa ependi gérmaniyedin ziyaritimizni qobul qilip, shawgüen qanliq weqesining hazirqi Uyghur qirghinchiliqining bir qismi ikenlikini ilgiri sürdi. U, mundaq dédi: “Shawgüen weqesi yüz bergende ijtima'iy torlarda tarqitilghan sin körünüshliridin weqening kélip chiqish seweblirige qaraydighan bolsaq, shawgüen weqesi bügün xitayning Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqining tipik misalliridin biri dep qarashqa bolidu. 15 Yil burun mezkur weqening assimilyatsiye, irqiy kemsitish we Uyghurlargha qaritilghan düshmenlik tuyghusining biwasite netijisi dep qarashqa bolidu”.

Dolqun eysa ependi shawgüen qanliq qirghinchiliqining Uyghur mesilisining xelq'arada küntertipke kélishide zor rol oynighanliqini ilgiri sürdi. U, mundaq dédi: “Shawgüen weqesi xitay ölkiside yüz berdi. Shu waqitlarda ijtima'iy taratqularda, axbarat wasitiliride küchlük tesir qozghighanidi. Shuning bilen Uyghurlar duchar boluwatqan irqiy qirghinchiliq, kemsitish siyasiti xelq'ara axbaratlarda orun élishqa bashlidi. Bu, 5-iyul ürümchi qirghinchiliqi bilen birlikte dunya jama'etchilikining zor diqqitini qozghidi. Birleshken döletler teshkilatida, yawropa parlaméntida bu mesile otturigha qoyuldi. Démokratiye bilen bashquruluwatqan döletlerning hökümetliri bilen xitay rehberliri uchrashqanda bu mesile otturigha qoyulghan. U, zamandiki türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghan 5-iyul ürümchi qirghinchiliqini, ‛qirghinchiliq‚ dep atighanidi. Démek Uyghur mesilisining xelq'arada kün tertipke kélishide zor rol oynighan bir weqedur”

Dolqun eysa ependi, 2009-yilidiki “Shawgüen weqesi” we uning arqisidinla yüz bergen “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” ning xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitidiki dewr bölgüch weqe ikenlikini körsetti. U, 5-iyul ürümchi qirghinchiliqining dunyaning her qaysi jaylirida her xil pa'aliyetler bilen xatirilinidighanliqini bildürdi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatida u waqittiki tor tereqqiyatiningmu xitay teripidin tehdit dep qaralghanliqini, Uyghurlarning pikir erkinlikining zerbige uchrighanliqi tekitlinip mundaq déyilgen: “1990-Yillarning axirida bashlan'ghan Uyghurche tor betlerning tereqqiyati2009-yiligha kelgende, 5000 gha yetken, shundaqla Uyghur tor medeniyitidiki güllinish menzirisini barliqqa keltürgen. Halbuki, 2009-yilidiki ‛shawgüen weqesi‚ we ‛5-iyul ürümchi qirghinchiliqi‚ din kéyin, ‛Uyghurbiz‚, ‛diyarim‚, ‛selkin‚, ‛altun tarim‚, ‛orxun tarix tori‚ qatarliq 200 din artuq Uyghurche tor betliri ‛bölgünchilikke qutratquluq qilish‚bilen eyiblinip, taqiwétilgen. Tor qurghuchiliri xitay hökümiti teripidin ‛tehdit‚ dep qarilip, basturush nishanigha aylan'ghan bolup, Uyghur xelqining pikir erkinlikimu zor zerbige uchrighan. Biz dunya Uyghur qurultiyi bolush süpiti bilen xitayni, Uyghurlargha élip barghan barliq qirghinchiliqlirining hésabini bérishke, bésim siyasitini derhal toxtitishqa chaqirimiz”.

Xitay da'iriliri shu chaghda weqede öltürülgen Uyghurlarning sani heqqidimu perqliq melumatlarni bergenidi. Bir qisim shahitlar weqede az dégende 40-50 Uyghurning ölgenlikini tilgha alsa, xitaydiki sina, téngshün, boshün qatarliq xitayche tor betliri 12 neperning Uyghur ölgenlikini élan qilghan. Xitay hökümiti bolsa resmiy bayanida weqede her ikkilisi qeshqerning toqquzaq nahiyesidin bolghan hashimjan emet we sadiqjan ghazi isimlik ikki Uyghur ishchining ölgenlikini, 80 neperdek Uyghur ishchining yénik derijide yarilan'ghanliqini élan qilghan. Mana shuningdek shawgüen weqeside ziyankeshlikke uchrighuchilarning éniq sani, kimliki we aqiwiti ta hazirghiche sir bolup turmaqta.