"26-Iyun shawgu'en weqesi" ning 10 yilliq xatiriside

Muxbirimiz méhriban
2019-06-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Shüri oyunchuq zawutida xitaylar teripidin urup öltürülgen Uyghurlar. 2009-Yili 26-iyun, shyawgu'an.
Shüri oyunchuq zawutida xitaylar teripidin urup öltürülgen Uyghurlar. 2009-Yili 26-iyun, shyawgu'an.
Social Media

2009-Yili 26-iyunda yüz bergen "Shawgu'en qanliq weqesi" Uyghur bügünki zaman tarixidiki untulmas bir weqedur.

2009-Yili 6-ayning 25-küni yérim kéchidin 26-küni seher sa'et 5:00 kéche gu'angdung ölkisi shawgu'en shehiri shüri oyunchuq zawutining yataq rayonida qanliq weqe yüz bergen idi. Bu qanliq weqeni 10 yildin buyan Uyghurlar xatirilep kelmekte.

Eyni chaghdiki xatirilerdin melum bolushiche, shu kéchisi qeshqer konasheher nahiyesidin gu'angdung ölkisining shawgu'en shehiridiki shüri oyunchuq zawutigha kélip ishlewatqan 800 dek Uyghur yash ishchi qollirida palta, pichaq we tömür kaltekler bilen qorallan'ghan 10 mingdin artuq xitaylarning zorawanliq hujumigha uchrighan. 5 Sa'et dawam qilghan bu zorawanliq hujumining jeryanliri heqqidiki sin körünüshliri 26-iyun kéchisidin bashlap xitayning téngshün, sina torlirida keng tarqalghan. Kéyinki 24 sa'et ichide mezkur weqe heqqidiki xewerler diyarim, shebnem, Uyghurbiz qatarliq Uyghurche tor béketliridimu köchürüp tarqitilghan.

Eyni chaghdiki arxiplarni tekshürginimizde mezkur tor béketliride deslepte bérilgen xewerler bilen xitayning hökümet taratqulirida weqening yüz bérish sewebi, weqede yarilan'ghan we ölgenlerning sani heqqide bir-biridin perqliq, hetta oxshimaydighan xewerlerning bérilgenlikini körimiz.

Sina, téngshün, boshün qatarliq xitayche tor betlirining 26-iyundin bashlap bergen xewerliride weqede 18 kishining ölgenliki, bulardin 12 nepirining Uyghur, 6 nepirining xitay ikenliki bildürülgen. Weqeni bir terep qilish üchün 400 neper saqchi, 152 neper jiddiy qutquzush xadimi we 48 jiddiy qutquzush aptomobilining heriket qilghanliqi bildürülgen.

Xitay merkiziy hökümiti weqe heqqidiki uchurlarni kontrol qiliwatqan ehwaldimu eyni chaghda roytérs, BBC, nyu-york waqit géziti qatarliq xelq'ara taratqular xitay merkizi hökümitining xewerliridin perqliq uchurlarni xewer qilghan.
Shu kéchisidiki neq meydandiki qanliq toqunushtin qéchip shawgu'endiki bir méhmanxanida panahlinip turuwatqan ikki neper Uyghur yigiti 7-ayning 2-küni radiyomiz muxbirining ziyaritini qobul qilip weqe heqqide melumat bergen idi.

Ular muxbirimiz jümege bergen melumatida shu küni 50 tin artuq Uyghurning urup öltürülgenlikini, 300 din artuq Uyghurning éghir we yénik derijide yaridar bolghanliqini we hetta qizlarningmu rehimsizlerche öltürülgenlikini qeyt qilghan idi.

Weqe yüz bérip etisi, yeni 2009-yil 6-ayning 27-küni xitayning shinxu'a agéntliqi xewer bergen. Ular xewiride shawgu'en sheherlik hökümetning weqe heqqidiki doklatidin neqil keltürüp, "Weqede jem'iy 120 kishi yarilan'ghan, bulardin 81 kishi Uyghur, qalghan 39 nepiri xitay. Weqede 2 kishi ölgen, ölgüchiler Uyghur," déyilgen.

Eyni waqitta xitay hökümet taratquliri tarqatqan bu xewerler xitayche ijtima'iy taratqularda yalghan xewer bérish bilen eyiblen'gen idi.

Mezkur weqe yüz bérip 3 aydin kéyin, yeni 2009-yil 9-ayda xitay taratquliri xewer bérip, gu'angdung ölkisining shawgu'en sheherlik xelq teptish mehkimisi bilen shawgu'en shehiri wujyang rayoni xelq teptish mehkimiside ayrim-ayrim sot échilip, shyaw jyenxu'a qatarliq 5 kishining meqsetlik ziyankeshlik qilish délosi hemde lu shyawchang qatarliq alteylenning topliship mushtlishish délosining bir terep qilin'ghanliqi jakarlan'ghan.

Halbuki, oxshash bir mezgilde xitay da'iriliri "Shawgu'en weqesi" sewebidin qozghalghan "5-Iyul ürümchi weqesi" de tinchliq bilen namayish qilip kochigha chiqqan Uyghurlarni türküm-türkümlep tutqun qilghan. Nechche onlighan Uyghur tutqun'gha qesten adem öltürüsh jinayiti artip ölüm jazasi bergen idi.

"26-Iyun shawgu'en qanliq weqesi" de héchqandaq inkas qayturmighan Uyghur aptonom rayonining shu chaghdiki qorchaq re'isi nurbekri "5-Iyul ürümchi weqesi" yüz bérip etisi, yeni 6-iyul küni téléwizorda söz qilip, "26-Iyun shawgu'en weqesi" ni chet'ellerdiki "Bölgünchi küchler qutratquluq qilip peyda qilghan weqe," dégen.

Dunya Uyghur qurultiyi qatarliq Uyghur teshkilatliri we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri élan qilghan bayanatlirida xitay hökümitining Uyghurlarning naraziliqigha qarimay "26-Iyun shawgu'en weqesi" ni adil bir terep qilmighanliqi, buning axiri bérip "5-Iyul ürümchi weqesi" ning pilitisigha ot yaqqanliqini tekitligen.

Hazirghiche xitay hökümiti bu weqeni yoshurup, axbaratni kontrol qilip kelmekte. Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi ning tetqiqatchisi zubeyre xanim weqe yüz bérip 10 yildin kéyinmu özining bu xil qarashta ikenlikini tekitlidi.

Zubeyre xanim bayanida "26-Iyun shawgu'en weqesi" ning xitay körsetkendek tasadipiy bir majira emes, belki xitay hökümitining xata siyasetliri sewebidin kélip chiqqan bir qanliq paji'e ikenlikini bildürdi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat réshit ependi 2009-yili yüz bergen "26-Iyun shawgu'en qanliq weqesi" ni "Bügünki zaman Uyghur tarixidiki dewr bölgüch weqe," dédi.

Toluq bet