Rusiye Uyghurlirining yétekchisi, milletperwer Uyghur ziyaliysi sherip exmedof wapat boldi

Muxbirimiz ümidwar
2019-08-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Rusiye Uyghurlirining yétekchisi, milletperwer Uyghur ziyaliysi sherip exmedof ghéni batur qebrisi aldida. 2019-Yili 23-iyun.
Rusiye Uyghurlirining yétekchisi, milletperwer Uyghur ziyaliysi sherip exmedof ghéni batur qebrisi aldida. 2019-Yili 23-iyun.
Photo: RFA

Rusiye Uyghurlirining yétekchisi, moskwadiki Uyghur medeniyet birleshmisining re'isi, rusiye Uyghurlirining medeniyet, siyasiy we ijtima'iy pa'aliyetlirining köp yilliq aktip teshkilligüchisi sherip exmedof 2019-yili 16-awghust küni kechte moskwada tuyuqsiz qozghalghan yürek tiqilmisi bilen qutquzush ünüm bermey 82 yéshida wapat boldi. U adette resmiy türde "Sherip exmedof" dep atalsimu lékin Uyghurlar teripidin sheripjan exmidi yaki "Shérip aka" dep tonulghanidi. Sheripjan exmidi sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin, 1992-yili moskwada Uyghur jem'iyiti qurush üchün heriket qilip, bashqa bir qisim alimlar we ziyaliylarning qollishi bilen Uyghur jem'iyiti qurghan. Kéyin bu jem'iyet rusiye xaraktérlik jem'iyetke aylinip, özi mezkur jem'iyetning asasliq rehberlirining biri hem re'isi bolghanidi.

Moskwadiki Uyghur medeniyet birleshmisining sabiq re'isi repqet sadiqof sheripjan exmidi ependini "Rusiye Uyghurlirining aktip re'isi" dep atidi. Uning déyishiche, sherip ependi, yeni sherip exmedof nami bilen tonulghan bu Uyghur ziyaliysi moskwadiki Uyghurlarni bir arigha jem qilish, medeniyet pa'aliyetlirini uyushturush we xitay elchixanisi aldida lagérlarni taqash hem xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitige naraziliq bildürüsh namayishlirini teshkillesh shuningdek yash ewladlarni terbiyilesh ishlirigha yétekchilik qilghuchilarning biri idi.

Sherip exmedof ependi köp qétim qazaqistan we yawropa elliride seperlerde bolup, chaqirilghan Uyghurlar mesilisige a'it yighinlargha qatnashqan. 2016-Yili, moskwada xelq'araliq Uyghurshunasliq muhakime yighini chaqirilishigha küch qoshqan shuningdek yighinda ilmiy doklat bergen. Rusiye agéntliqliridin "Politaziya" tori, bu yil féwralda sherip exmedofning moskwadiki milletler sariyida bir qisim ziyaliylar, siyasetchiler we zhurnalistlarning qatnishishi bilen "Xitayning Uyghurlar we bashqa musulmanlargha qaratqan teqiblesh siyasiti" mawzusida yumilaq üstel yighini teshkilligenliki we uningda xitayning Uyghurlarni lagérlargha solash mesilisi heqqide sözligenlikini xewer qilghanidi.

Sherip ependi rusiyediki Uyghurlar arisida xitayning Uyghurlarni lagérlargha qamash siyasitige izchil qarshi turup, pa'aliyetlerni élip bérip rusiye jama'itide Uyghurlar heqqidiki melumatlarning köpiyishige hesse qoshqan ziyaliylarning biri idi. 

Sankitpétérburgdiki Uyghur medeniyet we jama'et erbabi hemrajan amraq ependi shérip akining wapatidin rusiye we ottura asiyadiki Uyghurlarning chongqur qayghurghanliqini bildürdi. Chünki u moskwadiki Uyghurlarning barliq pa'aliyetlirining yétekchisi we tonulghan ziyaliysi idi. U, buningdin bir ay ilgiri qazaqistandiki Uyghur jama'iti arisida ziyarette bolup, Uyghur xelqining tarixiy qehrimani ghéni batur qatarliqlarning qebrisini yoqlighanidi.

Sheripjan exmidi 1937-yili, shixoda tughulup, bashlan'ghuch we ottura mektep ma'arip terbiyisini shu yerde alghan. 1955-1961-Yilliri moskwadiki kanchiliq institutida oqup püttürgendin kéyin ürümchige qaytqan, emma 1962-yili, sowét-xitay munasiwetliri buzulup, minglighan Uyghurlar bilen birlikte wetenni terk étip, a'ilisi bilen birge moskwagha qaytip kélip, bir qanche yil sibiriyediki kanlarda inzhénér bolup ishligen we arqidin moskwadiki yénik sana'et ministirliqi qarmiqidiki kömür kan tetqiqat ornida köp yillar tetqiqatchi bolup ishlep, rusiyediki köpligen kömür kanlirini pilanlash, layihilesh xizmetlirige qatniship, kanchiliq sahesidiki közge körün'gen inzhénérlarning birige aylan'ghanidi. 

Repqet sadiqofning éytishiche, "Shérip aka yene tarix we siyasiy mesililer tetqiqatchisi hem sha'ir idi". U "Tarim sergari" texellusi bilen rus we Uyghur tilida köpligen tarixi we publistikiliq maqaliler hemde mexsus Uyghur siyasiy dewasi heqqidiki maqaliliri élan qilghan. 

Sheripjan ependi moskwada yashap wapat bolghan sabiq sowét ittipaqining tonulghan Uyghur erbabliri tursun sadiqof qatarliq ziyaliylar bilen yéqin sepdash bolghan we sowét ittipaqining 1960-1980-yilliridiki Uyghurlargha a'it siyasetliridin xewerdar kishi idi.

Sheripjan exmidi Uyghurlarning 1950-1960-yillirida sowét ittipaqida oqup, axirida muhajiret yolini tallighan ziyaliylirining biri bolup, u hem moskwa we ottura asiya Uyghurliri arisida jama'et erbabi süpitidimu tonulghan.

Toluq bet