Хитайниң «шинҗаң ишлири» ға мәсул бәзи әмәлдарлирини тәртипкә селиши диққәт қозғиди

Мухбиримиз әркин
2019-04-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң мудири шәвкәт имин, уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чуәнгониң қулиқиға пичирлаватқан көрүнүш. 2019-Йили 12-март, бейҗиң.
Уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң мудири шәвкәт имин, уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чуәнгониң қулиқиға пичирлаватқан көрүнүш. 2019-Йили 12-март, бейҗиң.
AP

Хитай компартийәси йеқинда өзиниң уйғур районидики бастуруш сияситини иҗра қилиш вә назарәт қилишқа мәсул бәзи һалқилиқ органлириниң мәсуллирини арқа-арқидин алмаштурушқа башлиған. Даириләр алди билән уйғур аптоном районлуқ сиясий-қанун комитетиниң секретари җу хәйлүнни аптоном районлуқ хәлқ қурултийиға йөткәп, униң орниға чаңчүн шәһириниң партком секретари ваң җүнҗеңни йөткәп кәлгән. Арқидинла мәркизи бирликсәп бөлүминиң муавин башлиқи ши җүнни «мәркизи шинҗаң хизмити рәһбәрлик ишханиси» ниң мудирлиқиға тәйинләп, бу орунниң бурунқи мәсули ши дагаңни хитай миллий ишлар комитетиниң муавин мудирлиқиға тәйинлигән.

Җү хәйлүн билән ши дагаң хитайниң милйонлиған уйғурни йиғивелиш лагерлириға қамап, йүз миңлиған уйғурни қамақ җазасиға һөкүм қилиш, уйғурларниң мәдәнийити, тили вә диний етиқадини чәкләп, уларни омумйүзлүк «хитайлишиш» қа мәҗбурлаш сияситиниң актип тәшәббусчиси вә иҗрачиси, дәп қариливатқан шәхсләр иди. Хитайниң юқириқи һалқилиқ органлиридики өзгириш билән бир вақитта йәнә хитай мәмликәтлик сиясий кеңишиниң рәиси ваң яң уйғур районида зиярәттә болған. Ваң яң 3‏-айниң ахирлирида елип барған 6 күнлүк зияритидә үрүмчи, қәшқәр, тумшуқ вә ғулҗада тәкшүрүш елип барған. У бу җәрянда районниң һазирқи муқимлиқ тәдбирлирини «мукәммәлләштүрүш» ни, «3 хил күчләр» гә қарита давамлиқ юқири бесимни сақлашни тәкитлигән. Ваң яңниң зиярити көзәткүчиләрниң диққитини қозғапла қалмай, йәнә юқириқи органларниң мәсуллириниң алмишиши уларниң диққитини тартқан.

Америкадики хитай вәзийәт анализчиси чен куйде әпәндиниң қаришичә, хитайниң әмәлдарлирини алмаштурушиға қарап, униң «шинҗаң сиясити» ниң қайси йөнилишкә қарап маңидиғанлиқини пәрәз қилишқа болидикән. Лекин чен куйде бу өзгириш хитайниң сиясити өзгиридиғанлиқидин дерәк бәрмәйдиғанлиқи, униң пәқәт уйғур районидики бастурушниң еһтияҗиға маслишишни, шуниңдәк хәлқараниң бесимиға тақабил турушни мәқсәт қилғанлиқини илгири сүрди.

Чен куйде мундақ дәйду: «униң һазир әмәлдарларни алмаштурушидики сәвәби асаслиқ шинҗаңда елип бериватқан бастурушниң еһтияҗиға маслишиш, шуниңдәк йәнә хәлқара җәмийәтниң шинҗаң мәсилисигә алаһидә диққәт қиливатқанлиқиға инкас қайтуруштур. Хитай һазир хәлқара җәмийәткә көрситиш үчүн бәзи шәкилвазлиқларни қиливатиду. Шуңа, у бу җәһәттә юқириқи 2 амилни көздә тутуп мушундақ қиливатқан болуши мумкин. Қисқиси, шинҗаң мәсилиси һазир пүтүн хитайдики әң чоң кишилик һоқуқ мәсилиси, хәлқара җәмийәт әң диққәт қиливатқан нуқта. Һәр қайси дөләтләр болупму америка билән явропа шинҗаң мәсилисиниң тәрәққиятиға йеқиндин диққәт қилмақта. Чүнки, бир милйон кишиниң йиғивелиш лагерлириға қамилиши пүтүн дуняниң ғәзипини қозғиди.»

Хитайниң юқириқи һалқилиқ орунлардики әмәлдарларни алмаштуруши америка һөкүмити уйғурларни хорлаватқан хитай әмәлдарлириға «тәдбир қоллинидиғанлиқи» ни билдүргән бир мәзгилдә йүз бәрди. Мәлум болушичә, нөвәттә америка һөкүмити хитайни тәнқидләшни күчәйтипла қалмай, бәлки башқа дөләтләрниму хитайниң уйғур районидики қилмишини әйибләшкә риғбәтләндүрмәктә икән. Әнглийә «малийә вақти гезити» 1‏-апрел күни бәргән хәвиридә, америка дипломатлириниң йеқинда асиядики бәзи дөләтләр вә явропа иттипақиға әза әлләр билән бу мәсилә һәққидә сөзләшкәнлики, униң бу дөләтләрни хитайниң уйғур районида бир милйондәк йәрлик мусулман хәлқни лагерларға қамиғанлиқини йүрәклик билән тәнқидләшкә үндигәнлики илгири сүрүлгән.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң диний ишлар баш әлчиси сам бровенбәкниң қәйт қилишичә, америка һөкүмити бу мәсилини һәр хил сорунларда изчил оттуриға қойидикән. У бу сөзләрни америка ташқи ишлар министирлиқиниң 28‏-март өткүзүлгән ахбарат йиғинида тәкитлигән. Униң илгири сүрүшичә, 2019‏-йили буниңдәк еғир бастурушни ойлашниң өзи бәк қабаһәтлик икән. Сам бровенбәк мундақ дәйду: «бу мәсилә америка тәрипидин һәр хил сорунларда оттуриға қоюп келинди вә изчил оттуриға қоюлиду. . . . . . . . . . . Бу йәнә иттипақдашлар тәрипидинму оттуриға қоюлмақта. явропалиқ иттипақдашлиримиз, түркийә президенти әрдоған бу тоғрисида хитайға чақириқ қилди. Мениңчә силәр бу чақириқниң техиму зорийидиғанлиқини көрисиләр. Буни 2019‏-йили яки һәрқандақ бир вақитта ойлаш, болупму 2019‏-йилидәк мушундақ бир вақитта бунчилик еғир бастурушниң йүз беришини ойлаш бәк қабаһәтлик.»

Йеқинда америка ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси паладино уйғур районида кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқан хитай әмәлдарлириға «тәдбир қоллиниш» ни ойлишиватқанлиқини билдүргән. Һөкүмәтниң бу «тәдбир» ни қачан елан қилидиғанлиқи, қандақ «тәдбир» қоллинидиғанлиқи мәлум әмәс. Лекин сам бровенбәкниң ахбарат йиғинида мухбирларға билдүрүшичә, нөвәттә бу мәсилә һөкүмәтниң ички қисмида музакирә қилинған. У мундақ дәйду: «бу ишлар һөкүмәтниң ички қисмида музакирә қилинған. Буниң қачан елан қилинишини улар бәлгиләйду. Магнитиский қануни малийә министирлиқи тәрипидин иҗра қилиниду. Улар буни елан қилишқа тәйяр болғанда елан қилиду. Әмма мән шу нуқтини тәкитлимәкчи, бүгүн йүз бериватқан бизгә мәлум һадисиләр ашкара җинайәт. Биз бизниң бу һөкүмәтни қаттиқ әндишигә салмақта».

Чен куйде әпәндиниң илгири сүрүшичә, хитайниң америка һөкүмити хитай әмәлдарлириға тәдбир қоллинишни ойлишиватқан вақитта уларни алмаштуруши диққәт қилишқа әрзийдикән. У хитайниң бу әмәлдарларни хәлқараниң көзидин йирақлаштуруватқанлиқини билдүрди. Чен куйде мундақ дәйду: «әгәр америка тәдбир қолланса буниң юқири дәриҗилик хитай әмәлдарлириға беридиған зәрбиси еғир болиду. Чүнки, нурғун юқири дәриҗилик компартийә әмәлдарлириниң америкида мал-мүлки бар. Уларниң уруқ-туғқан, пәрзәнтлири, һәтта аяллири америкада яшайду. Шуңа, американиң кишилик һоқуқ җинайәтчилиригә зәрбә бериши үнүмлүк болиду. Бәлким, төвән дәриҗилик әмәлдарларға бәк тәсир көрсәтмәслики мумкин. Лекин юқири дәриҗилик әмәлдарларға болған зәрбиси қаттиқ болиду. Шуңа, компартийә нами сесиған әмәлдарлирини вәзиписидин йирақлаштуруп, уларни сиясий кеңәштәк орунларға йөткимәктә. Бу арқилиқ шинҗаңдики һалқилиқ орунлиридики әмәлдарларни хәлқараға чирайлиқрақ көрситишни ойлаватиду».

Лекин хитай һөкүмити уйғур районидики бастурушниң баш иҗрачиси, аптоном районлуқ партком секретари чен чүәнгони йөткимигән. Хоңкоңдики «җәнубий хитай сәһәр почтиси гезити» ниң йеқинда елан қилған хәвиридә илгири сүрүлүшичә, хитай компартийәсиниң чен чүәнгони йеқин арида йөткәп кетиш пилани йоқ икән. Хәвәрдә, ши җинпиңниң чен чүәнгони муәййәнләштүргәнлики, униң һазирқи орунда давамлиқ қалидиғанлиқи тәкитләнгән. Һалбуки чен чүәнго бәзи америка дөләт мәҗсилиси әзалириниң өткән йили америка ташқи ишлар министири помпейо билән малийә министири мнучинға язған мәктубида җазалаш тәләп қилинған асаслиқ хитай әмәлдарлириниң бири иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт