Xitayning "Shinjang ishliri" gha mes'ul bezi emeldarlirini tertipke sélishi diqqet qozghidi

Muxbirimiz erkin
2019-04-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyining mudiri shewket imin, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chu'en'goning quliqigha pichirlawatqan körünüsh. 2019-Yili 12-mart, béyjing.
Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyining mudiri shewket imin, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chu'en'goning quliqigha pichirlawatqan körünüsh. 2019-Yili 12-mart, béyjing.
AP

Xitay kompartiyesi yéqinda özining Uyghur rayonidiki basturush siyasitini ijra qilish we nazaret qilishqa mes'ul bezi halqiliq organlirining mes'ullirini arqa-arqidin almashturushqa bashlighan. Da'iriler aldi bilen Uyghur aptonom rayonluq siyasiy-qanun komitétining sékrétari ju xeylünni aptonom rayonluq xelq qurultiyigha yötkep, uning ornigha changchün shehirining partkom sékrétari wang jünjéngni yötkep kelgen. Arqidinla merkizi birliksep bölümining mu'awin bashliqi shi jünni "Merkizi shinjang xizmiti rehberlik ishxanisi" ning mudirliqigha teyinlep, bu orunning burunqi mes'uli shi dagangni xitay milliy ishlar komitétining mu'awin mudirliqigha teyinligen.

Jü xeylün bilen shi dagang xitayning milyonlighan Uyghurni yighiwélish lagérlirigha qamap, yüz minglighan Uyghurni qamaq jazasigha höküm qilish, Uyghurlarning medeniyiti, tili we diniy étiqadini cheklep, ularni omumyüzlük "Xitaylishish" qa mejburlash siyasitining aktip teshebbuschisi we ijrachisi, dep qariliwatqan shexsler idi. Xitayning yuqiriqi halqiliq organliridiki özgirish bilen bir waqitta yene xitay memliketlik siyasiy kéngishining re'isi wang yang Uyghur rayonida ziyarette bolghan. Wang yang 3‏-ayning axirlirida élip barghan 6 künlük ziyaritide ürümchi, qeshqer, tumshuq we ghuljada tekshürüsh élip barghan. U bu jeryanda rayonning hazirqi muqimliq tedbirlirini "Mukemmelleshtürüsh" ni, "3 Xil küchler" ge qarita dawamliq yuqiri bésimni saqlashni tekitligen. Wang yangning ziyariti közetküchilerning diqqitini qozghapla qalmay, yene yuqiriqi organlarning mes'ullirining almishishi ularning diqqitini tartqan.

Amérikadiki xitay weziyet analizchisi chén kuydé ependining qarishiche, xitayning emeldarlirini almashturushigha qarap, uning "Shinjang siyasiti" ning qaysi yönilishke qarap mangidighanliqini perez qilishqa bolidiken. Lékin chén kuydé bu özgirish xitayning siyasiti özgiridighanliqidin dérek bermeydighanliqi, uning peqet Uyghur rayonidiki basturushning éhtiyajigha maslishishni, shuningdek xelq'araning bésimigha taqabil turushni meqset qilghanliqini ilgiri sürdi.

Chén kuydé mundaq deydu: "Uning hazir emeldarlarni almashturushidiki sewebi asasliq shinjangda élip bériwatqan basturushning éhtiyajigha maslishish, shuningdek yene xelq'ara jem'iyetning shinjang mesilisige alahide diqqet qiliwatqanliqigha inkas qayturushtur. Xitay hazir xelq'ara jem'iyetke körsitish üchün bezi shekilwazliqlarni qiliwatidu. Shunga, u bu jehette yuqiriqi 2 amilni közde tutup mushundaq qiliwatqan bolushi mumkin. Qisqisi, shinjang mesilisi hazir pütün xitaydiki eng chong kishilik hoquq mesilisi, xelq'ara jem'iyet eng diqqet qiliwatqan nuqta. Her qaysi döletler bolupmu amérika bilen yawropa shinjang mesilisining tereqqiyatigha yéqindin diqqet qilmaqta. Chünki, bir milyon kishining yighiwélish lagérlirigha qamilishi pütün dunyaning ghezipini qozghidi."

Xitayning yuqiriqi halqiliq orunlardiki emeldarlarni almashturushi amérika hökümiti Uyghurlarni xorlawatqan xitay emeldarlirigha "Tedbir qollinidighanliqi" ni bildürgen bir mezgilde yüz berdi. Melum bolushiche, nöwette amérika hökümiti xitayni tenqidleshni kücheytipla qalmay, belki bashqa döletlernimu xitayning Uyghur rayonidiki qilmishini eyibleshke righbetlendürmekte iken. En'gliye "Maliye waqti géziti" 1‏-aprél küni bergen xewiride, amérika diplomatlirining yéqinda asiyadiki bezi döletler we yawropa ittipaqigha eza eller bilen bu mesile heqqide sözleshkenliki, uning bu döletlerni xitayning Uyghur rayonida bir milyondek yerlik musulman xelqni lagérlargha qamighanliqini yüreklik bilen tenqidleshke ündigenliki ilgiri sürülgen.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining diniy ishlar bash elchisi sam browénbekning qeyt qilishiche, amérika hökümiti bu mesilini her xil sorunlarda izchil otturigha qoyidiken. U bu sözlerni amérika tashqi ishlar ministirliqining 28‏-mart ötküzülgen axbarat yighinida tekitligen. Uning ilgiri sürüshiche, 2019‏-yili buningdek éghir basturushni oylashning özi bek qabahetlik iken. Sam browénbek mundaq deydu: "Bu mesile amérika teripidin her xil sorunlarda otturigha qoyup kélindi we izchil otturigha qoyulidu. . . . . . . . . . . Bu yene ittipaqdashlar teripidinmu otturigha qoyulmaqta. Yawropaliq ittipaqdashlirimiz, türkiye prézidénti erdoghan bu toghrisida xitaygha chaqiriq qildi. Méningche siler bu chaqiriqning téximu zoriyidighanliqini körisiler. Buni 2019‏-yili yaki herqandaq bir waqitta oylash, bolupmu 2019‏-yilidek mushundaq bir waqitta bunchilik éghir basturushning yüz bérishini oylash bek qabahetlik."

Yéqinda amérika tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi paladino Uyghur rayonida kishilik hoquqni depsende qiliwatqan xitay emeldarlirigha "Tedbir qollinish" ni oylishiwatqanliqini bildürgen. Hökümetning bu "Tedbir" ni qachan élan qilidighanliqi, qandaq "Tedbir" qollinidighanliqi melum emes. Lékin sam browénbekning axbarat yighinida muxbirlargha bildürüshiche, nöwette bu mesile hökümetning ichki qismida muzakire qilin'ghan. U mundaq deydu: "Bu ishlar hökümetning ichki qismida muzakire qilin'ghan. Buning qachan élan qilinishini ular belgileydu. Magnitiskiy qanuni maliye ministirliqi teripidin ijra qilinidu. Ular buni élan qilishqa teyyar bolghanda élan qilidu. Emma men shu nuqtini tekitlimekchi, bügün yüz bériwatqan bizge melum hadisiler ashkara jinayet. Biz bizning bu hökümetni qattiq endishige salmaqta".

Chén kuydé ependining ilgiri sürüshiche, xitayning amérika hökümiti xitay emeldarlirigha tedbir qollinishni oylishiwatqan waqitta ularni almashturushi diqqet qilishqa erziydiken. U xitayning bu emeldarlarni xelq'araning közidin yiraqlashturuwatqanliqini bildürdi. Chén kuydé mundaq deydu: "Eger amérika tedbir qollansa buning yuqiri derijilik xitay emeldarlirigha béridighan zerbisi éghir bolidu. Chünki, nurghun yuqiri derijilik kompartiye emeldarlirining amérikida mal-mülki bar. Ularning uruq-tughqan, perzentliri, hetta ayalliri amérikada yashaydu. Shunga, amérikaning kishilik hoquq jinayetchilirige zerbe bérishi ünümlük bolidu. Belkim, töwen derijilik emeldarlargha bek tesir körsetmesliki mumkin. Lékin yuqiri derijilik emeldarlargha bolghan zerbisi qattiq bolidu. Shunga, kompartiye nami sésighan emeldarlirini wezipisidin yiraqlashturup, ularni siyasiy kéngeshtek orunlargha yötkimekte. Bu arqiliq shinjangdiki halqiliq orunliridiki emeldarlarni xelq'aragha chirayliqraq körsitishni oylawatidu".

Lékin xitay hökümiti Uyghur rayonidiki basturushning bash ijrachisi, aptonom rayonluq partkom sékrétari chén chüen'goni yötkimigen. Xongkongdiki "Jenubiy xitay seher pochtisi géziti" ning yéqinda élan qilghan xewiride ilgiri sürülüshiche, xitay kompartiyesining chén chüen'goni yéqin arida yötkep kétish pilani yoq iken. Xewerde, shi jinpingning chén chüen'goni mu'eyyenleshtürgenliki, uning hazirqi orunda dawamliq qalidighanliqi tekitlen'gen. Halbuki chén chü'en'go bezi amérika dölet mejsilisi ezalirining ötken yili amérika tashqi ishlar ministiri pompéyo bilen maliye ministiri mnuchin'gha yazghan mektubida jazalash telep qilin'ghan asasliq xitay emeldarlirining biri idi.

Toluq bet