“шинҗаңға саяһәткә бармаң!” -хитайниң уйғур ирқий қирғинчилиқини йошуруштики тактикиси

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.03.15
yeken-azadbagh-muxbir-kamera-AFP Бир қанчә әр йәкән наһийәсиниң азадбағ йезисидики сиясий тәшвиқат йезилған тахтини сүрәткә тартишниң алдини алмақчи болған көрүнүш. 2023-Йили 18-июл, азадбағ
Фирансийә хәвәр агентлиқи

Хитайниң дөләт игидарчилиқидики чәт әлгә қаритилған тәшвиқат васитиси болған “хитай йәр шари телевизийә тори” , йәни CGTN телевизийә қанилиниң даимлиқ мухбири фернандо муноз бернал(Fernando Munoz Bernal) йеқинда өзиниң ютуб қанилида, уйғур елида “әркин вә азадә” 5 ай саяһәттә болғанлиқи һәққидики бир видийони ишләп тарқатқан. Америка һөкүмити “ирқий қирғинчилиқ саяһити” дәп қараватқан вә җиддий рәвиштә чәклимә қоюватқан “шинҗаң саяһити” гә қарита униң хитай тәрәпдари сүпитидә оттуриға чиқиши, шундақла хитайниң тәшвиқатиға һәмнәпәс болуши, иҗтимаий таратқуларда җиддий инкасларни қозғимақта.

Бу инкасларниң бири, рос-хулман технологийә институтиниң дотсенти тимусий грос тәрипидин X суписиға йезилған бир қисқа баһадур. У 11-март күни өзиниң бу һәқтики қаришини төвәндики сөзләр билән кинайә қилған: “у бу йәрдә, уйғурларниң кавап йейиши вә уссул ойнишидин башқа һечнәрсини көрмигән. ”

Америка дөләт мәҗлисидики һәр икки палатаниң әзалири вә кишилик һоқуқ саһәсидики бәзи мутәхәссисләр, хитайниң кәң көләмдә тәшвиқ қиливатқан “шинҗаң саяһәтчилики” ни “ирқий қирғинчилиқ саяһити” дәп қарап, чәт әл саяһәт ширкәтлирини уйғур райониға қарита саяһәт тәшкиллимәсликкә чақирғаниди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәлниң қаришичә, хитайниң нөвәттә уйғур елида кәң көләмдә қанат яйдуруватқан бу түрдики тәшвиқат характерлик аталмиш “шинҗаң саяһити” , өзиниң йеқинқи йиллардин буян уйғур елида йүргүзүватқан юқири бесимлиқ зулум сияситини йошуруш; дуня җамаәтчиликниң нәзәридә хунүклишиватқан образини қайта тикләш; шундақла пәйдинпәй чөкүшкә йүзләнгән иқтисадий вәзийитини оңшаш үчүн икән.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши 2023--йили 8--айда елан қилған “ирқий қирғинчилиқ саяһити” намлиқ доклатни тәйярлиған тәтқиқатчилардин бири һенрий шаҗевиски бу һәқтә зияритимизни қобул қилип өз қарашлирини биз билән ортақлашти. У өзиниң бу һәқтики көз қарашлирини баян қилип мундақ деди:

“сизгиму мәлум, б д т қатарлиқ органлар ‛хитай компартийәсиниң уйғур районидики бастуруш сиясәтлирини инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкин‚ дәп әйиблигән. Мениңчә, хитай һөкүмити бу саяһәт түрлирини йолға қоюш арқилиқ, хәлқара җәмийәтниң юқириқи әйибләшлирини инкар қилмақчи болған. Һалбуки, хитай тәшвиқ қиливатқан бу саяһәт чақириқлири бихәтәр вә ишәнчликму? әмәлийәттә булар хитай һөкүмити тәрипидин наһайити ениқ бекитилгән бир саяһәт линийәсидур. Йәни саяһәт нуқтилири мәхсус талланған вә назарәт қилинидиған орунлардин тәшкил тапқан. Шуңа мән бу саяһәтчиликтә һәқиқий әркинликниң мәвҗутлуқидин, саяһәтчиләрниң истигән җайларни көрәлишидин гуманлинимән.”

Һалбуки, CGTN ниң кәтминини чепиватқан ялланма мухбир фернандо X суписида һәмбәһирлигән “шинҗаңға саяһәткә бармаң! ” намлиқ мавзудики “ирқий қирғинчилиқ саяһити” дәп хәштәг қоюлған видийосиға мундақ бир язмини қошумчә қилған:

 “игилинишичә, америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитети (CECC) ниң рәиси, йеңи җерсий шитатиниң авам палата әзаси кристофер симис вә мәзкур комитетниң бирләшмә рәиси, америка кеңәш палата әзаси җеф мерклей 7-март күни төт парчә хәт язған вә 10-март йәкшәнбә күни уни елан қилған. Бу төт парчә хәтниң үчи америка саяһәт ширкәтлиригә, бири америка ташқи ишлар министири билинкенға йезилған. Мәзкур хәтләрдә, америка ширкәтлириниң хитай даирилириниң саяһәт тәшвиқатиға маслашқанлиқи вә уни қоллиғанлиқи, шундақла хитайниң шинҗаңда йүргүзүватқан зулумлирини ташқи дуняға пәрдазлап көрситишигә янтаяқ болуп қелишидин әндишә қилинғанлиқи билдүрүлгән. Шуниң билән бир вақитта униңда йәнә америка ташқи ишлар министирлиқиниң шинҗаң саяһити тоғрилиқ чиқарған агаһландурушини 4-дәриҗигә көтүрүшни тәләп қилғанлиқи оттуриға қоюлған. ”

Фернандониң X суписида һәмбәһирлигән “шинҗаңға саяһәткә бармаң! ” намлиқ видийосини қоллиған “шаңхәй гезити” ниң мухбири әндий борехам (Andy Boreham) муну сөзләр билән өз пикрини баян қилған: “у бәш ай вақит сәрп қилип шинҗаңни айлинип чиқти. Америкалиқ байлар у йәрдики һәқиқий әһвални әң яхши билимиз, дәп ойлайду. Улар шу ойи бойичә бу районға саяһәт қилишни чәкләшни оттуриға қойди! ваһаләнки, фернандо өзиниң шинҗаңдики әмәлий кәчүрмишлири арқилиқ американиң бу һәқтики агаһландурушиниң артуқчә икәнликини көрсәтти.”

 Һенрий шаҗевиски өткән һәптә америка ташқи ишлар министирлиқиниң шинҗаң саяһити тоғрисидики агаһландурушини 4-дәриҗигә көтүрүшни тәләп қилишиниң хитайға қандақ тәсир көрситидиғанлиқи һәққидики пикрини баян қилип, мундақ деди.

 “мениңчә, американиң бу агаһландурушиниң хитайниң райондики саяһәтчиликигә тәсир көрсәткәнликигә даир әһвалларни һазирчә байқимидуқ. Америка бу агаһландурушни бериш арқилиқ америка пуқралириниң уйғур районини саяһәт қилип хитайниң ‛инсанийәткә қарши җинайәт‚ лиригә шерик болуп қелишиниң алдини елишқа тиришиватиду. Шуңа биз қандақ қилидиғанлиқимиз һәққидә еһтиятчан болушимиз керәк. Чүнки америка ташқи ишлар министирлиқи агаһландуруш дәриҗисини техичә һәқиқий түрдә юқири көтүрди, дейәлмәймиз. ”

Нурий түркәл әпәнди зияритимиз давамида нөвәттә чәт әл саяһәт ширкәтлириниң уйғур елиға қарита саяһәт тәшкиллимәслики тәшәббус қилиниватқан бир пәйттә, бу чәклимиләрниң алип келидиған иҗабий вә сәлбий тәсири һәққидә өз қарашлирини изаһлап өтти.

Мутәхәссисләр, хитай һөкүмитиниң нөвәттә йәнила һәр хил сиясий тәшвиқат тактикилиридин пайдилинип, хәлқара җәмийәткә өзлири лайиһәлигән “чирайлиқ там” нила көрситип, униң арқисиға йошурунған зулмәтләрни давамлиқ йошурушқа урунуватқанлиқини илгири сүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.