2017-Yilida Uyghurlarning béshigha kelgen külpetler (14)

Muxbirimiz méhriban
2017-12-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Yétük ressam ghazi emet ependi oqughuchisi neyim bilen. Ürümchi (waqti éniq emes)
Yétük ressam ghazi emet ependi oqughuchisi neyim bilen. Ürümchi (waqti éniq emes)
Ghazi Emet ependining oqughuchiliri teminligen

Uyghurlar ikki meshhur alimi we xelq'aradiki ikki muhim qollighuchisidin ayrilip qaldi

2017-Yili Uyghurlarning béshigha kelgen éghir külpetlerning yene biri-tonulghan ressam ghazi emet bilen ataqliq tilchi mirsultan osmanofning arqa-arqidin wapat bolushi we Uyghur mesilisige izchil köngül bölüp kéliwatqan amérikaliq proféssor élli'ot spérling bilen zhurnalist akif emredin ayrilip qélishi boldi. 

Ataqliq ressam ghazi emet 84 yéshida wapat boldi

Uyghur hazirqi zaman resim sen'itining bashlamchiliridin biri, bu sahediki yétekchi ustaz ghazi emet ependi 2017-yil 26-noyabir küni ürümchide 84 yéshida wapat boldi. Ghazi emetning wapati Uyghur diyarining ichi-sirtidiki Uyghurlarni qayghugha chömdürdi. Ghazi emetning wapati xitay ichi sirtidiki taratqularda xewer qilinip, uning Uyghur resim sen'itige qoshqan töhpisige yuqiri bahalar bérildi.

Ressam ghazi emet 1933-yili qeshqerde tughulghan. Bashlan'ghuch ma'arip terbiyisini qeshqerde tamamlighandin kéyin, 1951-yili qeshqer darilmu'ellimin'ge oqushqa kirgen. 1954-Yili sabiq shinjang institutining sen'et fakultétigha oqushqa kirip, 1957-yili oqushni tamamlap, shu mektepte oqutquchiliq qilghan. Kéyin shinjang sen'et institutining mudiri, Uyghur aptonom rayonluq edebiyat-sen'etchiler birleshmisining re'isi, Uyghur aptonom rayonluq ressamlar jem'iyitining re'isi qatarliq wezipilerni ötigen. 

Ghazi emetning xelq'aragha tonulghan meshhur may boyaq resimliridin "Muqam" we mexmut qeshqeri, yüsüp xas hajip qatarliqlarning portrétliri we bashqa Uyghur milliy medeniyiti we turmush örp-adetlirini eks ettüridighan "Üzüm pishti", "Amannisaxan", "Muzika mestaniliri", "Oghlaq tartishish", "Senem", "Atush ussuli", "Dolan rumi", "Küch sinishish", "Muqamchilar" qatarliq may boyaq eserliri bar. 

Türkiye taratquliridin "Son söz" (axirqi söz) gézitining 29-noyabir künidiki sanida sabiq medeniyet ministirliqi rehberliridin yehya aqsoy ependi "Meshhur Uyghur ressam ghazi emet" mawzuluq maqaliside merhum ghazi emet ijadiyitige yuqiri baha bérip mundaq dégen: "Dunyagha meshhur Uyghur ressam, jan-jiger dostum ghazi emet bizdin ayrildi. Uning ijadiyiti dunya sen'et tarixidin orun aldi." 

Ghazi emetning chet'ellerdiki oqughuchiliridin yawropada may boyaq resimliri bilen tonulushqa bashlighan merwayit hapiz xanim we bir qisim Uyghur ziyaliylirimu radiyomiz ziyaritini qobul qilip, uning wapatigha matem bildürdi hemde uning Uyghur resim sen'itige qoshqan töhpilirige yuqiri baha berdi.

Ataqliq tilchi mirsultan osmanof alemdin ötti

Ataqliq tilchi, hazirqi zaman Uyghur tili we di'aléktliri tetqiqatidiki dangliq tetqiqatchi, chaghatay türkiy tili tetqiqatigha zor töhpilerni qoshqan alim shundaqla türkologiye saheside yüzligen Uyghur we chet'ellik tetqiqatchilarni terbiyeligen ustaz mirsultan osmanof ependi 2017-yili 12-ayning 1-küni seherde ürümchide 88 yéshida alemdin ötti.

Uning wapati Uyghurlarni, türkiye we ottura asiya döletlirini öz ichige alghan pütkül türk dunyasidiki bilim ademlirini, türkologlarni matemge chömdürdi.

Merhum mirsultan osmanof hayatini hazirqi zaman Uyghur tili, Uyghur di'aléktliri we chaghatay türkiy tili tetqiqatigha béghishlighan alim. U neshrge teyyarlighan "Türkiy tillar diwani", "Qutadghu bilik" qatarliq klassik eserlerning hazirqi zaman Uyghur tilidiki nusxisi, opalda mexmut qeshqeri meqberisining tépilishi, hazirqi zaman Uyghur tili di'aléktliri heqqidiki tetqiqat netijiliri, "Uyghur edebiy tilining imla we teleppuz lughiti" qatarliq emgekliri uni Uyghur tili we türkologiye tetqiqatidiki nopuzluq alim süpitide tonutqan. Mirsultan osmanof köp qétim türkiye qatarliq döletlerde ilmiy doklatlar bergen. 2004-Yili enqere uniwérsitétida "Uyghur tili tetqiqati toghrisida" témisida mexsus doklat bergen.

2013-Yili türkiyede uning til tetqiqati we türkologiye ilmige qoshqan alahide töhpisi üchün altun médal bérilgen. 2015-Yili 18-dékabir küni türkiye paytexti enqerediki ghazi uniwérsitétida mirsultan osmanof tughulghanliqining 85 yilliqi, ataqliq sha'ir, yazghuchi we meshhur jama'et erbabi abduréhim ötkür wapatining 20 yilliqigha béghishlan'ghan "Uyghur tetqiqati ilmiy muhakime yighini" ötküzülgen idi. 

Uning wapatigha chongqur qayghusini bildürgen türkiye qatarliq döletlerdiki türkologlar uning tetqiqat netijilirige yuqiri baha berdi.

Proféssor exmet bijan erjilasun ependi mirsultan osmanning türkologiyige qoshqan eng muhim töhpiliri arisida "Türkiy tillar diwani" bilen "Qutadghu bilik" ni hazirqi zaman Uyghur tiligha terjime qilish xizmiti ikenlikini bayan qildi. Uyghur ziyaliyliridin türkiye ege uniwérsitétining proféssori, doktor alimjan inayet, doktor ablet semet, sha'ir tahir hamut, hesenjan abduwahit, eziz eysa qatarliqlar radiyomiz ziyaritini qobul qilip, alimning emgeklirige yuqiri baha berdi. 

Ustaz mirsultan osmanofning musibet xewiri tarqitilghandin kéyin, Uyghurche ijtima'iy taratqularni haza süretliri, teziyenamiler we eslimiler qaplidi. Weten ichi we sirtidiki Uyghur ziyaliylardin meshhur sha'ir boghda abdulla, sha'ir chimen'gül awut, tilshunas gheyret abduraxman qurghar, proféssor alimjan inayet, doktor eset sulayman qatarliqlar ijtima'iy taratqularda teziyelirini bildürüshti.

Uyghur we tibetlerning dosti élli'ot spérling wapat boldi

Indi'ana uniwérsitétining proféssori élliyot spérling 2017-yili 29-yanwar nyuyorktiki öyide tuyuqsiz wapat boldi. 

Proféssor élli'ot spérling heqqide yézilghan teziyenamilerning zor köpchilikide élli'ot spérlingning kimliki we hayat mezgilidiki pa'aliyetliri tilgha élinip, uning tonulghan tibetshunas alim bolupla qalmastin, belki chet'ellerdiki Uyghur, tibet pa'aliyetlirining yéqin qollighuchisi, ilham toxtigha oxshash wijdan mehbuslirini qutquzush herikitining yétekchisi ikenliki teriplinip, uning waqitsiz wapatigha bolghan chongqur qayghu ipadilendi.

U, 2012-yili 2-ayda amérikigha kélip indi'ana uniwérsitida oquwatqan ilham toxtining qizi jewherge oqush we turmush jehette eng zor yardemde bolghan. U yene gérmaniyede qurulghan "Ilham toxtini qutquzush guruppisi" ning bash meslihetchisi bolup, uning tuyuqsiz ölümi sepdashliri we Uyghurlarni éghir qayghugha saldi. 

Uning wapatidin kéyin ilham toxtining qizi jewher, dunya Uyghur qurultiyi rehberliridin dolqun eysa, "Ilham toxtini qutquzush guruppisi" din enwerjan ependi, mary holzman xanim, xitay kishilik hoquq pa'aliyetchisi saw yashö xanim qatarliqlar ziyaritimizni qobul qilip, élli'ot spérlingning tuyuqsiz wapatigha teziye bildürdi. Ular bayanida élliyot spérlingning tuyuqsiz wapati chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan tibet we Uyghur jama'itini eng muhim bir qollighuchisidin ayridi, déyishti. 

2008-Yilliq saxarof erkinlik mukapatining sahibi xu jya twittérgha yollighan teziyiside "Proféssor élli'ot spérlingning wapati méni we ilham toxtining béyjingdiki ayali güzelnurni we élli'ot spérlingning béyjingdiki dostlirini éghir qayghugha saldi. Uning tuyuqsiz wapati ilham toxtigha erkinlik telep qilish pa'aliyetliri we ilham toxti a'ilisige éghir zerbe élip keldi," dep yazghan.

Uyghurlarni qollap kéliwatqan türkiyelik zhurnalist akif emre wapat boldi

Türkiyede tonulghan zhurnalist, yazghuchi, téléwiziye programma riyasetchisi, "Yéngi shefeq" gézitining obzorchisi we Uyghur dewasining qollighuchisi akif emre 2017-yili 23-may küni yürek késili bilen alemdin ötti. 

Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan merhumning ayali durdane emre xanimgha téléfon qilip teziye bildürgen. Akif emre 1984-yili pakistan'gha ékskursiyige barghanda pakistanda oquwatqan Uyghurlar oqughuchilar bilen tonushup, Uyghurlargha qiziqip qalghan. Shuningdin buyan u izchil halda Uyghur mesilisige köngül bölüp kelgen. 

U hazirghiche bolghan 30 nechche yilliq zhurnalistliq hayatida Uyghurlar toghrisida 100 parchidin köp obzor yazghan we téléwiziye programmisi ishligen. U, "Dunya bülteni" namliq tor gézitining bash tehriri bolghandin buyan, gézitte Uyghurlar heqqide mexsus sehipe échip, xewer we maqalilerni élan qilghan. U, maqaliliride dawamliq halda Uyghurlarning hazirqi weziyiti, Uyghur medeniyiti, Uyghurlarning türk, islam we dunya medeniyitige qoshqan töhpiliri shundaqla Uyghurlarning nöwettiki siyasiy weziyitini anglitip kelgen.

"Uyghurnét" tor gézitining mes'uli hamid göktürk ependining bildürüshiche, akif emre Uyghurlar toghrisida 100 parchidin artuq maqale élan qilghan. U merhum akif emre ependini 33 yildin béri tonuydighanliqini, uning gézit we téléwiziyide mudir bolup ishligen zamanlirida dawamliq halda Uyghur mesilisi toghrisida obzor we xewer élan qilghanliqini bayan qildi.

Toluq bet