Ürümchidiki xitay xadim: "90-Yillarda turmushimiz namrat idi, emma erkin iduq"

Muxbirimiz méhriban
2018-01-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Yapon'gha qarshi urush ghelibisini tebriklesh yüzisidin, salihjan hoylisida bayraq chiqirish pa'aliyiti ötküzüwatqan körünüsh. 2015-Yili 3-séntebir, chöchek.
Yapon'gha qarshi urush ghelibisini tebriklesh yüzisidin, salihjan hoylisida bayraq chiqirish pa'aliyiti ötküzüwatqan körünüsh. 2015-Yili 3-séntebir, chöchek.
RFA/Qutluq

Ürümchi qatarliq sheherlerdin radi'omiz ziyaritini qobul qilghan xitay köchmenliri, nöwette Uyghur rayonida yürgüzülüwatqan qattiq bashqurush tedbirlirini toghra chüshinidighanliqini bildürsimu, emma ötken esirning 90-yillirida "Namrat yashisimu erkin ikenlikini" ni bildürdi. Weziyet analizchilirining qarishiche nöwette Uyghur diyarida yürgüzülüwatqan basturush siyasiti rayondiki Uyghur qatarliq yerlik xelqlerni nishan qilghan bolsimu, emma bu xil weziyet peyda qilghan wehimining bu zéminda yashawatqan xitay ahalisigimu éghir bésim élip kéliwatqanliqini ilgiri sürdi.

Uyghur rayonida bulturdin buyan "Muqimliqni saqlash" namida ilgiriki yillardin hessilep kücheytilgen muqimliq tedbirliri we Uyghur qatarliq yerlik xelqlerni nishan qilghan atalmish "Yépiq terbiyilesh merkezliri" heqqidiki xewerler xelq'ara taratqularda köpiyiwatqan we metbu'atlarda Uyghur diyari "Saqchilar döliti", "Üsti ochuq türme" dep teripliniwatqan mezgilde, yillardin buyan Uyghur diyarigha kéliwatqan bir türküm yughuri derijilik xitay ixtisasliq xadimliri we puldar xitay sodigerlirining Uyghur rayonidin kétiwatqanliqi heqqidiki xewerler otturigha chiqqan idi.

Radi'omiz Uyghur rayonidin ehwal igilesh dawamida, ziyaritimizni qobul qilghan özini ürümchidiki "Sherq-gherp iqtisad tetqiqat merkizi" ning xadimi dep tonushturghan bir xitay xadimdin nöwette Uyghur rayonida yürgüzülüwatqan muqimliq tedbirlirining xitay-ölke sheherliridin bu yerge kélip shirket achqan we tijaret qiliwatqan xitaylargha qandaq tesir qiliwatqanliqini sorighinimizda, u deslep bu heqtiki mesililerge jawab bérishtin bash tartti.

U mundaq dédi: "Men peqet shirkitimizde bir memuriy xadim, shunga shinjanggha kélip soda qiliwatqanlarning bu jayning weziyiti heqqide qandaq tesiratta ikenliki heqqidiki so'alliringizgha jawab bérelmeymen. Chünki siz sorighan mesililer taqilidighan da'irimu birqeder keng iken, shunga bu mesililerge yenila bu yerde soda qiliwatqan we shirket achqanlar e bu yerning iqtisadiy-siyasiy weziyitini tetqiq qilghuchilar özliri jawab bersun."

Emma bu xitay xadim özining shexsi salahiyiti bilen bu yerning weziyiti heqqidiki so'allirimizgha jawab béreleydighanliqini bildürüp, rayonda yürgüzülüwatqan muqimliq tedbirlirini "Qattiq bolup ketti" dep qaraydighanliqini, lékin xitay hökümitining belgilime-siyasetlirige xilapliq qilmisila yenila normal yashash imkaniyiti barliqini ilgiri sürüp mundaq dédi: "Méning hés qilghanlirim, hazir rayonda heqiqeten muqimliq tedbirliri ilgiriki yillardin kücheytildi. Rayonning muqimliq weziyitimu birqeder turaqliq. Hökümet bu xil tedbirlerning kishilerning siyasiy sapasini östürüsh üchün ikenlikini tekitlewatidu. Hökümetning siyaset-belgilimilirige xilap bolmisila yenila normal torgha chiqalaymiz, turmushimizmu normal kétiwatidu. Bizmu bu xil qattiq tedbirlerge könüp qalduq. Men kichikimdin bu yerde Uyghurlar bilen bille chong boldum. Méningche hazir heqiqetenmu bu yerde qattiq tedbirler yolgha qoyuluwatidu. Lékin shuning bilen bille meyli xitaylar bolsun yaki az sanliq milletler bolsun köpligen kishilerge ish pursetliri yaritilghanliqini körüwatimiz." 

Emma bu xitay xadim bayanida hökümet da'iriliri nöwette rayonda yolgha qoyuwatqan qattiq muqimliq tedbirlirini chüshinidighanliqi we qobul qilidighanliqini ipadileshke tirishsimu, lékin özining ötken esirning 90-yilliridiki nisbeten erkin yashaydighan chaghlirini esleydighanliqinimu tekitlidi.

U mundaq dédi: "90-Yillarda bizning turmush sewiyemiz heqiqeten töwen idi. Kochilar retsiz idi, kichik yayma we botkilar intayin köp idi. Jem'iyet muqimliqi mesiliside yanchuqchilarmu köp idi. Emma ademler intayin erkin idi! hemme tereplerde erkin iduq!"

U bayanida yene hökümetning diqqitini muqimliq tedbirlirini kücheytishke qaratqan bolsimu, emma eger heqiqeten birer naraziliq herikiti yüz bérish éhtimali bolsa qoral küchi bilen bu weziyetni tosup qalghili bolmaydighanliqinimu agahlandurup:

"Hazir körünüshte chong weziyet tertipke sélindi. Shinjanggha kélidighan xeter tekitlinip, bu yerde qattiq muqimliq tedbirliri éliniwatidu. Emma eger heqiqeten topilang chiqidighan bolsa qoral küchi bilen élin'ghan tedbirlermu kar qilmasliqi mumkin dep qaraymen. Chünki qattiq bésim siyasetlermu kar qilmasliqi mumkin. Hazirqi éliniwatqan tedbirler peqetla bixeterlikke kapaletlik qilish rolinila oynaydu" dédi. 

Radi'omiz ilgiri Uyghur diyari weziyiti heqqide ehwal igiliginimizdimu, qaghiliqta tijaret qiliwatqanliqini bildürgen bir xitay sodiger da'irilerning rayonda muqimliqni ziyade tekitlishi we Uyghurlarni nishan qilghan ziyade qattiq tekshürüshliri we Uyghurlarning türküm-türkümlep atalmish "Terbiyilesh merkezliri" ge aylarche soliwétilish weziyiti seweblik xitay "Ichkiri ölkiliri" din kélip tijaret qiliwatqan xitay sodigerlirining shirket-zawutlirida yerlik Uyghurlarni ishlitishke amalsiz qalghanliqidin shikayet qilghan idi.

Eyni chaghda bu xitay sodiger yene özi 90-yillarda Uyghur diyarigha yéngi kelgen chéghida körgen weziyet bilen nöwette yürgüzüwatqan qattiq siyaset otturisidiki perq heqqide toxtilip, u chaghlarda Uyghur diyarida nisbeten kengri siyaset yürgüzülgini üchün yerlik Uyghurlar bilen xitay köchmenliri otturisidiki ziddiyetningmu 2009-yili yüz bergen 5-iyul ürümchi weqesidin kéyinki weziyetke sélishturghanda u qeder keskin emeslikini bildürgen idi. U yene xitay hökümet da'irilirining diqqitini atalmish muqimliq namidiki qattiq basturushqa emes, rayonning iqtisadini tereqqiy qildurushqa shara'it yaritishqa qaritishi kéreklikini tekitligen idi.

Uyghur weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan weziyet analizchiliridin nyuyork sheher uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shamingning qarishiche, yuqiriqi xitay köchmenlirining bayanidin nöwette yürgüzülüwatqan qattiq basturush tedbirliri, peqet Uyghurlarnila erkin yashash imkaniyitidin mehrum qilip qalmastin, belki yene her xil sewebler bilen Uyghur diyarigha kélip yashawatqan xitay puqraliridimu bésim peyda qiliwatqanliqini körüsh mumkin.

Chet'ellerdiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchiliridin gérmaniyediki perhat muhemmet ependining qarishiche, nöwette xitay hökümiti rayonda yolgha qoyuwatqan qattiq basturush tedbirliri nöwette yillardin buyan bu zéminda barghanche köpiyiwatqan xitay köchmenlirining Uyghur diyarida dawamliq yashash yaki kétish qarari élishigha melum derijide öz tesirini körsitishke bashlighan bolup, da'irilerning qattiq tedbirliri Uyghur qatarliq yerlik xelqlerning naraziliqini kücheytiwatqan bolsa, bu xil tedbirler sewebidin Uyghurlar bilen xitay ahaliliri otturisidiki ziddiyetning küchiyishi xitay ahalilirining özlirining bixeterlikidin ensiresh tuyghusini kücheytmekte iken.

Toluq bet