Вашингтон почтиси: “дөләт мәҗлиси уйғур мәсилисидики бошлуқни толдуруши керәк”

Мухбиримиз әркин
2019.01.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
washington-pochtisi-uyghur-mesilisi.jpg “вашингтон почтиси” гезитигә чиқирилған уйғур мәсилиси тоғрисидики мақалидин сүрәткә елинған. 2019-Йили 7-январ.
washingtonpost.com

Вашингтон почтиси” гезити 8‏-январ күни йәнә бир қетим тәһрират мақалиси елан қилип, америка дөләт мәҗлисини хитайниң “кәң көләмлик мәдәнийәт йоқитиш һәрикити” гә дуч келиватқан уйғурлар һәққидики қанун лайиһисини тезрәк мақуллап, бу җәһәттики бошлуқни толдурушқа чақирған. Бу америкидики нопузлуқ гезитниң йеқинқи 6 ичидә елан қилған 5 қетимлиқ тәһрират мақалисидур.

Мәзкур мақалә өткән йили 11‏-айда өткүзүлгән дөләт мәҗлиси сайлимида демократлар ғәлибә қилип, дөләт мәҗлисиниң авам палатасида көп санлиқни игилигән, демократларниң контроллуқидики йеңи авам палатаси әмдила ишқа чүшкән бир мәзгилдә елан қилинди. Өткән йили америка авам вә кеңәш палатасиниң бир қисим җумһурийәтчи вә демократик әзалири һәр икки палатада бирла вақитта “уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси” ни оттуриға қойған.

“вашингтон почтиси” тәһрират мақалисидә америка дөләт мәҗлиси тез һәрикәт қилишқа чақирилип, канада парламентиниң өткән айда елан қилған уйғурлар һәққидики доклати нәқил кәлтүрүлгән. Буниңда канада парламентиниң доклатида “түркий мусулманларға болуватқан һадисә көләм, техника җәһәттики такамуллуқ, дөләтниң бу қурулушқа аҗратқан иқтисади селинмиси җәһәтләрдә мисли көрүлүп бақмиғанлиқи” тәкитләнгәнлики, лекин дуняниң буниңға зуван сүрмәйватқанлиқи, мусулман дөләтләрниң сүкүт қиливатқанлиқи, ғәрбтики бәзи демократик дөләтләр зуван сүргән болсиму, лекин трамп мәмурийитиниң бу мәсилини асасән көрмәскә селиватқанлиқи илгири сүрүлгән.

“вашингтон почтиси” гезити вашингтондики уйғур мәсилисигә алақидар бу бошлуқни дөләт мәҗлисиниң толдуруши керәкликини, “икки тәрәплимилик бир қанун лайиһәси өткән нөвәтлик дөләт мәҗлисидә ишқа ашмиған алаһидә әмәлдар тәйинләп, шинҗаңдики кризисқа инкас қайтуруш, бастурушқа қатнашқан хитай әмәлдарлириға ембарго қоюшни ишқа ашуридиғанлиқи, буниң кечиктүрүлмәй бу йил ичидә мақуллиниши керәклики” ни билдүргән. Бәзи кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, “вашингтон почтиси” ниң мәзкур тәһрират мақалиси дөләт мәҗлисиниң “уйғур кишилик һоқуқ қануни” ни тезрәк мақуллишиға һәйдәкчилик қилиштики күчлүк сигнал икән.

Дуня уйғур қурултийиниң б д т да турушлуқ вәкили петир ервиң сәйшәнбә күни зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: “вашингтон почтиси гезити тәһрират һәйитиниң бүгүн елан қилған мақалиси дөләт мәҗлисиниң қанун лайиһисини тезрәк мақуллишиға һәйдәкчилик қилиш йолидики күчлүк бир сигнал. Америка дөләт мәҗлиси уйғурларниң вәзийитидин қаттиқ әндишә қилмақта. Лекин мәзкур мақалә йәнә реаллиққа қарита ипадиләнгән бир реаксийәдур. Омуми җәһәттин алғанда трамп һөкүмити кишилик һоқуқ мәсилисигә қарита бирәр тәдбир елишқа сәл қарап кәлди. Мениңчә сода һәққидә көп сөзләр болунди. Мана һазир сода уруши болуватиду. Лекин, кишилик һоқуққа һәқиқий түрдә диққәт берилмиди. Нәтиҗидә дөләт мәҗлиси қанун лайиһәсини тәйярлап, магнитиский қанунини ишқа селишни оттуриға қоюшқа мәҗбур болди. Мәйли бу қанун лайиһәси бирәр ишни ишқа ашурсун яки ашурмисун, әң муһими уйғур мәсилисигә дөләт мәҗлисиниң арилашқанлиқидур.”

Уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә һазирға қәдәр президент трамп ашкара ипадә билдүрүп бақмиған болсиму, лекин муавин президент пәнсе, ташқи ишлар министири помпео қатарлиқ юқири дәриҗилик әмәлдарлар инкас билдүрүп, хитайни ашкара тәнқид қилип кәлди. Америкидики “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң рәиси адвокат нури түркәлниң билдүрүшичә, уйғур мәсилисиниң һазирқидәк зор җамаәт пикири пәйда қилишида америка һөкүмити муһим рол ойнимақта икән. У мундақ дәйду: “һазир уйғур мәсилисигә, болупму 21‏-әсирдә йүз бериватқан бу ечинарлиқ вәзийәткә нисбәтән күндин күнгә көз қараш ипадиләштин башқа мәйдан тутидиған йөнилишләрниму көрүватимиз. Буларни америкиниң йетәкчиликидә болуватиду, дәп қараймән. . . . . . . . . . . .”

“вашингтон почтиси” гезитиниң “шинҗаңдики гулаглар” сәрләвһилик тәһрират мақалисидә, хитайниң “шинҗаңдики йүз миңлиған уйғур вә башқа мусулманлар қамалған гулагларни (җаза лагерлирини) ақлашқа урунуп, бу орунларни “техника тәрбийәләш мәркәзлири” дәп сүрәтләватқанлиқи, хитайниң дөләт телевизийә қанили бу орунларниң мәқситини “йезилардики билимсиз, қалақ вә намрат аз санлиқ милләтләр” ни қутқузуш, дәп көрситиватқанлиқи тәкитләнгән. Мақалиниң қәйт қилишичә, бу хил чүшәндүрүшниң өзидә еғир мәсилә бар икән. Мақалидә “бу хил чүшәндүрүшкә хитай даирилириниң уйғурларни очуқ-ашкара сиғдурмаслиқ, уларға қарита кәң көләмлик мәдәнийәт йоқитиши елип бериш йошурунғанлиқи” билдүрүлгән.

Нури түркәл юқириқи сөзләрни йеқинда вашингтонда өткүзүлгән бир қетимлиқ йиғинда мухбиримизға тәкитлиди. Униң қәйт қилишичә, мәйдан ипадиләш йәнила йетәрлик әмәс икән. Нури түркәл: “буниңға тәпсилий позитсийә тутуш керәк. Биринчидин, бу йипәк йоли қурулушиға испанийәгә охшаш биз қоллимаймиз, дәп қарши туруши керәк. Бу қурулуш хитайниң хәлқара сәһнидә йүргүзүватқан актип дипломатийәсиниң ипадилиниши. Буни мушу йол билән тизгинләш мумкин. . . . . . . . . Иккинчидин, хитайниң дуня сәһнисидә наһайити муһим бир актийор болуш истики бар. Хәлқара җәмийәт униңға мушундақ қилмишни садир қилсаң нормал дипломатик мунасивитимизгә дәз кетиду, дәйдиған радикал, үнүми бар бир позитсийә тутмиса хитай уларни нәзиригә алмайду.”

Хитай һөкүмити “техника тәрбийәләш мәркәзлири” намидики бу лагерларниң “кишиләрниң дөләт тилини өгинип, ашқунлуқ идийәсини өзгәртиши, кәспий техника игиләп, ишқа орунлишиши вә намратлиқтин қутулушида пәвқуладдә үнүмлүк рол ойнаватқанлиқи” ни илгири сүрүп кәлди. “вашингтон почтиси” ниң илгири сүрүшичә, бейҗиңниң лагерлар һәққидики бу чүшәндүрүшигә мақул, дегән тәқдирдиму, лекин бу нурғунлиған уйғур зиялийлириниң бу орунларға әвәтилишидәк пакитни чүшәндүрүп берәлмәйдикән. Мақалидә “шинҗаңда яшайдиған шаирлар, профессорлар, алимлар вә журналистларму кәспий тәрбийәләшкә беришқа еһтияҗлиқму?” дәп соал қоюлған. “вашингтон почтиси” ниң мақалисидә йәнә “ню-йорк вақти гезити” ниң мәлумати нәқил кәлтүрүлүп, чәтәлдики уйғурларниң 2018‏-йили тутқун қилинған 159 нәпәр уйғур зиялийсиниң тизимликини елан қилғанлиқи, уларниң динини вә уйғур тилини әйибләшкә, хитай тәшвиқат нахшилирини ейтишқа мәҗбурланғанлиқи билдүрүлгән. Мақалидә, хитайниң “йәр шари вақти гезити” елан қилған бир обзор нәқил кәлтүрүлүп, обзордики сөзләрни униң “ирқий тазилаш нийитини ипадиләштин башқичирәк чүшинишниң мүшкүллүки” билдүрүлгән. Мақалидә қәйт қилинишичә, хитай баянатчиси бәзидә уйғур тутқунлирини һәқиқий яки йошурун террорист, дәп чүшәндүрсиму, лекин хитай һөкүмити тутқун қилған шәхсләрниң ичидә шинҗаң педагогика университетиниң тәтқиқатчиси абдуқадир җалалидиндәк очуқ хәт елан қилип, өзиниң хитай дөлитигә болған садақәтмәнликини ипадилигән шәхсләрму бар икән. Мақалидә йәнә, хитайниң 20 яштин 79 яшқичә болған бир милйондин артуқ уйғурни лагерларға қамап, уларни мәҗбурий әмгәккә селиватқанлиқи әскәртилип, “бу лагерларда тән җазаси вә өлүм-йетим омумйүзлүк әһвал” дейилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.