Washin'gton pochtisi: “Dölet mejlisi Uyghur mesilisidiki boshluqni toldurushi kérek”

Muxbirimiz erkin
2019.01.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
washington-pochtisi-uyghur-mesilisi.jpg “Washin'gton pochtisi” gézitige chiqirilghan Uyghur mesilisi toghrisidiki maqalidin süretke élin'ghan. 2019-Yili 7-yanwar.
washingtonpost.com

Washin'gton pochtisi” géziti 8‏-yanwar küni yene bir qétim tehrirat maqalisi élan qilip, amérika dölet mejlisini xitayning “Keng kölemlik medeniyet yoqitish herikiti” ge duch kéliwatqan Uyghurlar heqqidiki qanun layihisini tézrek maqullap, bu jehettiki boshluqni toldurushqa chaqirghan. Bu amérikidiki nopuzluq gézitning yéqinqi 6 ichide élan qilghan 5 qétimliq tehrirat maqalisidur.

Mezkur maqale ötken yili 11‏-ayda ötküzülgen dölet mejlisi saylimida démokratlar ghelibe qilip, dölet mejlisining awam palatasida köp sanliqni igiligen, démokratlarning kontrolluqidiki yéngi awam palatasi emdila ishqa chüshken bir mezgilde élan qilindi. Ötken yili amérika awam we kéngesh palatasining bir qisim jumhuriyetchi we démokratik ezaliri her ikki palatada birla waqitta “Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi” ni otturigha qoyghan.

“Washin'gton pochtisi” tehrirat maqaliside amérika dölet mejlisi téz heriket qilishqa chaqirilip, kanada parlaméntining ötken ayda élan qilghan Uyghurlar heqqidiki doklati neqil keltürülgen. Buningda kanada parlaméntining doklatida “Türkiy musulmanlargha boluwatqan hadise kölem, téxnika jehettiki takamulluq, döletning bu qurulushqa ajratqan iqtisadi sélinmisi jehetlerde misli körülüp baqmighanliqi” tekitlen'genliki, lékin dunyaning buninggha zuwan sürmeywatqanliqi, musulman döletlerning süküt qiliwatqanliqi, gherbtiki bezi démokratik döletler zuwan sürgen bolsimu, lékin tramp memuriyitining bu mesilini asasen körmeske séliwatqanliqi ilgiri sürülgen.

“Washin'gton pochtisi” géziti washin'gtondiki Uyghur mesilisige alaqidar bu boshluqni dölet mejlisining toldurushi kéreklikini, “Ikki tereplimilik bir qanun layihesi ötken nöwetlik dölet mejliside ishqa ashmighan alahide emeldar teyinlep, shinjangdiki krizisqa inkas qayturush, basturushqa qatnashqan xitay emeldarlirigha émbargo qoyushni ishqa ashuridighanliqi, buning kéchiktürülmey bu yil ichide maqullinishi kérekliki” ni bildürgen. Bezi kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, “Washin'gton pochtisi” ning mezkur tehrirat maqalisi dölet mejlisining “Uyghur kishilik hoquq qanuni” ni tézrek maqullishigha heydekchilik qilishtiki küchlük signal iken.

Dunya Uyghur qurultiyining b d t da turushluq wekili pétir érwing seyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Washin'gton pochtisi géziti tehrirat hey'itining bügün élan qilghan maqalisi dölet mejlisining qanun layihisini tézrek maqullishigha heydekchilik qilish yolidiki küchlük bir signal. Amérika dölet mejlisi Uyghurlarning weziyitidin qattiq endishe qilmaqta. Lékin mezkur maqale yene ré'alliqqa qarita ipadilen'gen bir ré'aksiyedur. Omumi jehettin alghanda tramp hökümiti kishilik hoquq mesilisige qarita birer tedbir élishqa sel qarap keldi. Méningche soda heqqide köp sözler bolundi. Mana hazir soda urushi boluwatidu. Lékin, kishilik hoquqqa heqiqiy türde diqqet bérilmidi. Netijide dölet mejlisi qanun layihesini teyyarlap, magnitiskiy qanunini ishqa sélishni otturigha qoyushqa mejbur boldi. Meyli bu qanun layihesi birer ishni ishqa ashursun yaki ashurmisun, eng muhimi Uyghur mesilisige dölet mejlisining arilashqanliqidur.”

Uyghur rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikige hazirgha qeder prézidént tramp ashkara ipade bildürüp baqmighan bolsimu, lékin mu'awin prézidént pensé, tashqi ishlar ministiri pompé'o qatarliq yuqiri derijilik emeldarlar inkas bildürüp, xitayni ashkara tenqid qilip keldi. Amérikidiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning re'isi adwokat nuri türkelning bildürüshiche, Uyghur mesilisining hazirqidek zor jama'et pikiri peyda qilishida amérika hökümiti muhim rol oynimaqta iken. U mundaq deydu: “Hazir Uyghur mesilisige, bolupmu 21‏-esirde yüz bériwatqan bu échinarliq weziyetke nisbeten kündin kün'ge köz qarash ipadileshtin bashqa meydan tutidighan yönilishlernimu körüwatimiz. Bularni amérikining yétekchilikide boluwatidu, dep qaraymen. . . . . . . . . . . .”

“Washin'gton pochtisi” gézitining “Shinjangdiki gulaglar” serlewhilik tehrirat maqaliside, xitayning “Shinjangdiki yüz minglighan Uyghur we bashqa musulmanlar qamalghan gulaglarni (jaza lagérlirini) aqlashqa urunup, bu orunlarni “Téxnika terbiyelesh merkezliri” dep süretlewatqanliqi, xitayning dölet téléwiziye qanili bu orunlarning meqsitini “Yézilardiki bilimsiz, qalaq we namrat az sanliq milletler” ni qutquzush, dep körsitiwatqanliqi tekitlen'gen. Maqalining qeyt qilishiche, bu xil chüshendürüshning özide éghir mesile bar iken. Maqalide “Bu xil chüshendürüshke xitay da'irilirining Uyghurlarni ochuq-ashkara sighdurmasliq, ulargha qarita keng kölemlik medeniyet yoqitishi élip bérish yoshurun'ghanliqi” bildürülgen.

Nuri türkel yuqiriqi sözlerni yéqinda washin'gtonda ötküzülgen bir qétimliq yighinda muxbirimizgha tekitlidi. Uning qeyt qilishiche, meydan ipadilesh yenila yéterlik emes iken. Nuri türkel: “Buninggha tepsiliy pozitsiye tutush kérek. Birinchidin, bu yipek yoli qurulushigha ispaniyege oxshash biz qollimaymiz, dep qarshi turushi kérek. Bu qurulush xitayning xelq'ara sehnide yürgüzüwatqan aktip diplomatiyesining ipadilinishi. Buni mushu yol bilen tizginlesh mumkin. . . . . . . . . Ikkinchidin, xitayning dunya sehniside nahayiti muhim bir aktiyor bolush istiki bar. Xelq'ara jem'iyet uninggha mushundaq qilmishni sadir qilsang normal diplomatik munasiwitimizge dez kétidu, deydighan radikal, ünümi bar bir pozitsiye tutmisa xitay ularni nezirige almaydu.”

Xitay hökümiti “Téxnika terbiyelesh merkezliri” namidiki bu lagérlarning “Kishilerning dölet tilini öginip, ashqunluq idiyesini özgertishi, kespiy téxnika igilep, ishqa orunlishishi we namratliqtin qutulushida pewqul'adde ünümlük rol oynawatqanliqi” ni ilgiri sürüp keldi. “Washin'gton pochtisi” ning ilgiri sürüshiche, béyjingning lagérlar heqqidiki bu chüshendürüshige maqul, dégen teqdirdimu, lékin bu nurghunlighan Uyghur ziyaliylirining bu orunlargha ewetilishidek pakitni chüshendürüp bérelmeydiken. Maqalide “Shinjangda yashaydighan sha'irlar, proféssorlar, alimlar we zhurnalistlarmu kespiy terbiyeleshke bérishqa éhtiyajliqmu?” dep so'al qoyulghan. “Washin'gton pochtisi” ning maqaliside yene “Nyu-york waqti géziti” ning melumati neqil keltürülüp, chet'eldiki Uyghurlarning 2018‏-yili tutqun qilin'ghan 159 neper Uyghur ziyaliysining tizimlikini élan qilghanliqi, ularning dinini we Uyghur tilini eyibleshke, xitay teshwiqat naxshilirini éytishqa mejburlan'ghanliqi bildürülgen. Maqalide, xitayning “Yer shari waqti géziti” élan qilghan bir obzor neqil keltürülüp, obzordiki sözlerni uning “Irqiy tazilash niyitini ipadileshtin bashqichirek chüshinishning müshküllüki” bildürülgen. Maqalide qeyt qilinishiche, xitay bayanatchisi bezide Uyghur tutqunlirini heqiqiy yaki yoshurun térrorist, dep chüshendürsimu, lékin xitay hökümiti tutqun qilghan shexslerning ichide shinjang pédagogika uniwérsitétining tetqiqatchisi abduqadir jalalidindek ochuq xet élan qilip, özining xitay dölitige bolghan sadaqetmenlikini ipadiligen shexslermu bar iken. Maqalide yene, xitayning 20 yashtin 79 yashqiche bolghan bir milyondin artuq Uyghurni lagérlargha qamap, ularni mejburiy emgekke séliwatqanliqi eskertilip, “Bu lagérlarda ten jazasi we ölüm-yétim omumyüzlük ehwal” déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.