Sénator bob ménéndiz xitay hökümitini Uyghur élidiki yighiwélish lagérlirini ayaghlashturushqa chaqirdi

Muxbirimiz irade
2019-01-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Sénator bob ménéndiz ependi muxbirning ziyaritini qobul qilmaqta. 2019-Yili 8-yanwar.
Sénator bob ménéndiz ependi muxbirning ziyaritini qobul qilmaqta. 2019-Yili 8-yanwar.
AP

Amérikining nopuzluq xewer qanalliridin "CNN Téléwiziyesi" 28-yanwar künidiki xewer programmisida "Xitayning Uyghur krizisi" témisigha orun berdi. Programmida amérika kéngesh palatasining gholluq ezaliridin biri bolghan bob ménéndiz ependi ziyaret qilin'ghan bolup, bob ménéndiz ependi programmida Uyghurlarning weziyiti heqqide muhim sözlerni qildi.

Sénator bob ménéndiz yéqinda amérika dölet mejliside tonushturulghan "Uyghur kishilik hoquq siyasiti-2019" namliq qanun layihesini tonushturghan wekillerning biri bolup, u yéqindin buyan xitay hökümitining Uyghurlargha qarshi yürgüzüwatqan siyasetlirige qarshi aktip awaz chiqiriwatqan nopuzluq erbablarning biri bolup qalghan idi.

U CNN téléwiziyesining programmisida Uyghur élidiki lagérlarni sherhleshte eyni yillarda natsistlar gérmaniyesining yehudiylarni qamighan lagérliri üchün ishlitilgen "Yighiwélish lagérliri" dégen atalghuni ishletti. U, CNN mu kiristi luning "Xitay hökümiti Uyghur élidiki lagérlarni "Kespiy maharet merkizi" yaki "Terbiyelesh merkizi" dep atawatidu, siz bu orunlargha qandaq baha bérisiz?" dégen so'aligha jawab bérip "Men bu orunlarni yighiwélish lagérliri dep ataymen. Biz bu orunlarda bir milyon'gha yéqin Uyghurning qamalghanliqigha ishinimiz. Bu Uyghurlarning kishilik hoquqigha we xelq'ara qanunlargha qilin'ghan éghir depsendichilik bolup hésablinidu. Biz xitay hökümitidin lagérlarni ayaghlashturushni telep qilishimiz we Uyghurlarning kishilik hoquq weziyitini yéqindin közitishimiz kérek" dédi.

Bob ménéndiz sözide yuqiriqidek meqsetlerge yétish üchün özlirining Uyghurlar heqqidiki qanun layihesini otturigha qoyghanliqini bayan qildi.

Kiristi lu sénator bob ménéndizdin "Néme üchün Uyghur élidiki lagérlar mesilisige jiddiy mu'amile qiliniwatqanliqini" soridi. Bob ménéndiz buninggha jawab bérip aldi bilen buninggha Uyghurlarning weziyitide yüz bergen ghayet zor derijidiki özgirish yeni bir milyondin oshuq kishining lagérgha qamilishidek bir jiddiy weziyetning seweb bolghanliqini bildürdi. U shundaqla yene buning shi jinping hökümitining siyasetlirining muqeddimisi bolushi mumkinlikini eskertti. U mundaq dédi:

"Bu belkim xitay hökümitining bundin kéyin Uyghurlar we bashqa musulman az sanliq milletlerdin halqip, hökümetke qarshi chiqqan herqandaq bir kishini terbiyelesh merkezlirige, yeni yighiwélish lagérigha ewetidighan siyasetlirining bashlinishi bolushi mumkin. Shunga men emdi bu mesilini xelq'ara jama'et qattiq tekitleydighan we xitaygha bésim ishlitip, buning xelq'ara qanunlargha xilap ikenlikini bildürüp, uni siyasetlirini özgertishke qistaydighan waqit keldi, dep qaraymen"

U sözide yene Uyghurlargha a'it qanun layihesining mezmunlirini qisqiche tonushturup, uningda amérika hökümitining birleshken döletler teshkilatining munasiwetlik doklat teyyarlighuchilirining Uyghur rayonida cheklimisiz halda tekshürüsh élip bérishini qollash, uningdin bashqa amérika hökümitini "Xelq'ara magnétski qanuni" ni ishqa sélish arqiliq Uyghurlarning kishilik hoquqini depsende qilishqa biwasite chétilghan xitay hökümiti we partiyesi ichidiki emeldarlarni jazalash we shundaqla xitayda tijaret qiliwatqan amérika shirketlirining Uyghur élidiki yighiwélish lagérlirigha chétilidighan herqandaq tijariy pa'aliyetler bilen shughullinishining aldini élish we shundaqla kishilik hoquq we démokratiyeni algha süridighan yene bashqa muhim maddilar barliqini bayan qilip ötti.

CNN Muxbiri kiristi lu CNN téléwiziyesining xelq'araliq qanilining xitay ichidimu tarqitilidighanliqini eskertip turup, "Biz hazir bu programmini xitayda tosalghusiz qoyuluwatidu, dep perez qiliwatimiz. Bu programma arqiliq siz xitay hökümitige néme démekchi?" dep soridi.

Bob ménéndiz buninggha "Méning xitay hökümitige deydighinim, xelqqe bésim ishlitish sizni chong dölet bolush arzuyingizgha yetküzmeydu. Siz tinchliq bilen ipade qiliniwatqan perqlerge yol qoyushni bilishingiz, Uyghurlar we bashqilarning oxshimighan pikirlirini dölet bixeterlikige tehdit dep qariwalmay, ularning özini erkin halda ipade qilishigha yol qoyushingiz kérek. Men xitay hökümitining shu yönilishke qarap méngishini arzu qilimen, chünki shundaq qilghandila xitay andin özi dewatqan chong dölet bolush chüshini emelge ashuralaydu." dep jawab berdi.

Muxbir kiristi lu buninggha ulapla bob ménéndizdin "Sizche xitay hökümiti özgiremdu? sizche "Uyghur kishilik hoquq siyasiti" qanun layihesi xitayning herikitini özgertemdu?

Bob ménéndiz buninggha jawab bérip xelq'araning ortaq herikitining xitayni özgertidighanliqini tekitlidi. U mundaq dédi: "Elwette, men ularning öz siyasetlirige qayta qarap chiqishini we uni özgertishini ümid qilimen we buning xitay özining heriketlirining xelq'ara kishilik hoquq normilirigha xilapliqini chüshinishige yol achidighan bir xelq'araliq heriketning bashlinishi bolup qélishini arzu qilimen. Xitay eger chong dölet bolimen deydiken, u halda özining xelq'ara qanunlar asasida ish körüshi kéreklikini chüshinip yétishi kérek."

Bob ménindiz sözini dawam qilip yene mundaq dédi: "Biz eger birleshken döletler teshkilatining bu asasta xitaygha chaqiriq qilish asasini chingitalisaq, yeni bu özgirish chaqiriqini peqetla amérikining emes, belki dunyadiki uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisige qol qoyghan barliq döletlerning ortaq telipi süpitide otturigha qoyalisaq, axiri bérip közligen meqsitimizge yétidighanliqimizgha ishinimen. Elwette, bu özgirish bir kéchide yüz bermeydu, emma xitay xelq'aradiki obrazigha diqqet qilidighan dölet bolghanliqtin, körsitilgen tirishchanliqlarning ularning bu yolda ilgirilishige türtke bolidighanliqigha ishinimen."

Xitay hökümiti ötken ikki yildin buyan Uyghur élide keng kölemlik tutuq herikiti élip bérip, ikki milyonche Uyghur we bashqa türkiy tilliq milletlerni atalmish "Qayta terbiyelesh lagérliri" gha qamighan idi. Uyghur élide yüz bériwatqan bu ghayet zor insaniyet krizisi amérika dölet mejlisidiki her ikki partiyedin bolghan ezalarni heriketke keltürgen. Netijide amérika kéngesh we awam palatasining marko rubiyo, kiristofir simis qatarliq 25 neper ezasi ötken yil nobayir éyida "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihisi-2018" namliq qanun layihesini bir qétim tonushturghan.

Emma layihe dölet mejliside awazgha qoyulushtin ilgiri mejlis ezaliri qayta saylap chiqilghanliqi üchün, bu qanun layihesige bir qisim yéngi mezmunlar qoshulup, bu yil 17-yanwar küni "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihisi-2019" namida qayta tonushturuldi. Diqqet qozghaydighan bir muhim nuqta bolsa qanunning ilgiriki nusxisigha her ikki palatadin jem'iy 25 wekil imza qoyghan bolsa, bu nöwetlik yéngi nusxisigha jem'iy 31 wekil imza qoyghan. Chet'ellerdiki Uyghur jama'iti bolsa bu qanun layihesining emelge éship, Uyghurlarning béshigha kéliwatqan zulumni azaytish yolidiki tunji bir qanun bolup qélishini ümid qilishmaqta.

Toluq bet