Көзәткүчиләр, америкиниң җәнубий деңизниң очуқлуқиға капаләтлик қилиши зөрүрлүкини билдүрмәктә

Мухбиримиз ирадә
2015.05.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
jenubiy-dengiz-yaponiye-filippin.jpg Җәнубий деңиз еғизида елип бериватқан филиппин японийә бирләшмә һәрбий мәшиқидә, японийә чегра қоғдаш тик учари филиппин чегра қоғдаш парахотиниң үстидә учуватқан көрүнүш. 2015-Йили 6-май.
AFP

Хитай дөләт ишлири кабинети сәйшәнбә күни ақ ташлиқ китаб елан қилип, җәнубий деңиздики игилик һоқуқини илгири сүргән вә бу һоқуқини қоғдаш үчүн районда “мудапиә вә һуҗум характерлик” қоғдаш истратегийисини қоллинидиғанлиқини җакарлиған иди.

Америка дөләт ишлири министирлиқи буниңға қайтурған инкасида америкиниң хитайниң райондики һәрикәтлирини тәқиб қилишни давам қилидиғанлиқини тәкитлиди. Аридин бир күн өткәндин кейин болса, хитайниң һөкүмәт авази мәтбуатлириниң америкиға тутқан позитсийисини юмшатқанлиқи мәлум болмақта.

Алдинқи һәптә америка дөләт мудапиә министирлиқи пәнтагон хитайниң җәнубий деңизда илгири сүрүватқан игилик һоқуқини тонумайдиғанлиқини, бу деңиз йолиниң хәлқараға очуқ бир йоллуқини намаян қилиш үчүн мәхсус бир чарлиғучи айропилан чиқирип, хитай ясаватқан сүний араллар үстидин өткән иди. Хитайниң йәр шари вақти гезити буниң билән америкиға һуҗум қилип, әгәр америка җәнубий деңизда хитайниң ишлириға арилишишни давам қилса, хитайниңму уруш қилиштин янмайдиғанлиқини давраң салди. Йәнә аридин бир һәптә өтүпла хитай иғвагәр түс алған ақ ташлиқ китабини елан қилип, у йәрдики һәрбий күчини күчәйтип, вақти кәлсә һуҗум қозғаштинму янмайдиғанлиқини қайта тәкитлиди.

Чәтәлләрдики көзәткүчиләр болса, хитайниң бу ақ ташлиқ китабиниң хитай һазирғичә елан қилған әң кәскин һәрбий материяллиқини билдүрди. Бирақ, америкиму буниңға җавабән “биз хитайниң һәрикәтлирини көзитиштин тохтап қалмаймиз” деди. Америка дөләт ишлири министирлиқиниң баянатчиси җеф раске америкиниң бу ақ ташлиқ китабтин хәвири барлиқини билдүрүп “америка хитайниң һәрбий кеңәймичиликлирини көзитишни тохтитип қоймайду. Биз хитайни һәрбий күчи вә униң мәқсити үстидә очуқ-ашкара болушқа чақиримиз вә шуниң билән биргә, өзиниң һәрбий күчини асия-тинч окян райониниң муқимлиқи вә тинчлиқиға хизмәт қилидиған шәкилдә ишлитишкә чақиримиз” деди.

Чаршәнбә күни болса хитайниң рәсмий ахбаратлири ақ ташлиқ китабниң әслидә һәрбий җәһәттики очуқ-ашкарилиқни қоллаш үчүн чиқирилғанлиқини тәшвиқ қилишқа башлиди. Алдинқи мақалисидә “америка әгәр хитайниң һәрикәтлиригә тосқунлуқ қилса, бизму уруш қилиштин тохтап қалмаймиз” дәп язған йәр шари вақти гезитиму дәрһал позитсийисини өзгәртип “бу китаб һәрбий ишлардики очуқ-ашкарилиқни илгири сүриду. Биз бу китабниң америка билән хитай арисидики чүшинишни илгири сүрүшини үмид қилимиз” дәп язған. Мақалидә йәнә, хитайға охшаш зорийиватқан күчиниң башқа зор күчләрни биарам қилишиниң тәбиий әһваллиқи, шуңа хитайниң һәрқандақ мәсилини дипломатик йол арқилиқ һәр иккила тәрәпкә мәнпәәт йетидиған бир шәкилдә һәл қилидиғанлиқи тәкитләнгән.

Хитай җәнубий деңиздики вийетнам, филиппин, бруни, тәйвән қатарлиқ бир қанчә дөләт вә районлар игилик һоқуқ күриши қиливатқан районниң тамаминиң дегүдәк хитайға тәвәликини илгири сүрмәктә. Хитай қисқиғинә икки йил ичидә дәталаштики районларға селиватқан арилини 2000 гектарға йәткүзүп болған. Йәни бу 1500 данә путбол мәйданиға тоғра келидикән.

Вашингтон вақти гезитиниң ейтишичә, нурғун көзәткүчиләр хитайниң бу ақ ташлиқ китабини “гүлдүри бар, ямғури йоқ” җар селиш, дәп қарайдикән. Бирақ вашингтондики йеңи америка тәтқиқат орниниң тәтқиқатчиси патрик кронин вашингтон вақтиға қилған сөзидә, бу һәрикәтләрниң хитайниң игилик һоқуқини тикләштики аста характерлик һәрикәтлири икәнликини, әгәр буниң давам қилишиға йол қоюлған тәқдирдә хитайниң игилик һоқуқ давасиға пухта асас селивалидиғанлиқини агаһландурған. У гәрчә хитайниң ақ ташлиқ китабини бир “җәң елани” дәп қарашқа болмисиму, әмма буниң мәйданини ипадиләшни, һәрбий күчи арқилиқ кичик дөләтләргә попоза қилип, уларни кәйнигә чекиндүрүшни мәқсәт қилидиғанлиқини билдүргән. Шуңа патрик кронин әскәртип “америка чоқум райондики австралийә вә японийә қатарлиқ күчлүк дөләтләр билән һәмкарлиқини күчәйтиши вә бу арқилиқ филиппин, вийетнам қатарлиқ дөләтләргә болған ярдәмниму ашуруши керәк. Әң муһими, америка чоқум хитай өзиниң даватқан деңиз вә һава тәвәликидә давамлиқ айропилан вә парахот чиқирип әркин һәрикәт қилишни давам қилиши керәк” дегән.

Бу һәқтә елан қилиниватқан мулаһизиләрдә бирдәк, америкиниң бу мәсилидики позитсийисиниң кәскин болуши керәклики тәкитләнмәктә. Көзәткүчиләр бирдәк, әгәр обама һөкүмити хитайниң дәталаштики суда қиливатқан иғвагәр һәрикәтлиригә қандақ позитсийә билдүрүштә иккилинип қалған тәқдирдә, буниң хитайға йешил чирағ йеқип бәргән билән тәң болидиғанлиқини әскәртип “бу америкиниң мәнпәәти һәм шундақла тинч окян районидики итибари үчүнму чоң зиян” дәп көрсәтмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.