Икки йиғин давамида уйғур район вәкиллири бир қисим әмәлий мәсилилирини йошуралмиди

Мухбиримиз шөһрәт һошур
2014.03.11
shi-jinping-li-kechyang-qurultay.jpg Хитай президенти ши җинпиң вә баш министири ли кәчяң хитай 12-қурултай йиғин залида. 2014-Йили 5-март, бейҗиң.
AFP

Бейҗиңда ечиливатқан хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийи вә сиясий кеңәш йиғинида, уйғур райониниң мәсилилиригә алақидар аз бир қисим раст гәпләрму болунған.

Тәңритағ ториниң бүгүн йәни 11-март хәвири вә фәйсбок қатарлиқ иҗтимаий ахбарат васитилиридә баян қилинишичә, уйғур районидин кәлгән вәкилләр районниң нефит вә тәбиий газ қатарлиқ тәбиий байлиқлардин йәрликниң нөвәттикидин көпрәк пайдилинишни, районниң җәнубидики 3 вилайәт, бир областта ишқа орунлаштуруш нисбитини ашурушни тәвсийә қилиш арқилиқ муһаҗирәттики уйғур тәшкилатлири йиллардин бери тәкитләп келиватқан уйғур хәлқиниң тәбиий байлиқлириниң булаң-талаң қилиниватқанлиқ мәсилиси йепиқ шәкилдә оттуриға қоюлған. Йәнә мәлум болушичә бир туңган вәкил уйғур районида уйғурларниң диний бесимға учраватқанлиқини ашкара тилға алған.

Тәңритағ ториниң бүгүнки бу һәқтики хәвиридә баян қилинишичә, уйғур райониниң нефит байлиқи миқдари 30 милярд тонна болуп, бу хитайниң омуми нефит байлиқиниң 1/4қисмидин көпрәкини тәшкил қилиду; һазирқи мәвҗут нефит записи хитай бойичә 3-орунда туриду; тәбиий газ байлиқи миқдари 10 тирилйон 800 милярд күпметир болуп, бу хитайниң қуруқлуқ тәбиий газ миқдариниң 34% ини игиләйду; ишлитилмигән нефит записи хитай бойичә биринчи орунда туриду. Уйғур райониниң мөлчәрдики тәбиий көмүр миқдари 2 тирилйон 190 милярд тонна болуп, хитайниң мөлчәрдики тәбиий көмүр миқдариниң 43% ни тәшкил қилиду. Хәвәрдә баян қилинишичә, иқтисадий җәһәттики юқириқи әвзәлликләр районниң йәрлик малийә киримидә көзгә челиққудәк нисбәт игилийәлмигән; йәни нефит вә тәбиий газниң йәрлик малийәдики төһпә нисбити 20% дин ашмиған. Бундақ болушиға нефит вә тәбиий газ беҗи 2010-йили 1-айдин башлап, миқдариға қарап әмәс, баһасиға қарап елинидиған болған вә вә баҗ нисбити 5% қилип бекитилгән. Хәвәрдә баян қилинишичә, уйғур райониниң вәкилләр өмики юқириқи санлиқ мәлуматларни оттуриға қойғандин кейин, районниң байлиқини ечишта универсал пайдилинишниң йетәрсиз болуватқанлиқи вә байлиқ чиққан орундики хәлқни техиму көп нәпкә ериштүрүшниң техи әмәлгә ашмиғанлиқини оттуриға қойған. Әмма хәвәрдә бу мәсилиниң қайси вәкил тәрипидин оттуриға қоюлғанлиқи тилға елинмиған. Уйғур район вәкилләр өмики юқириқи мәсилини һәл қилиш үчүн төвәндикидәк тәклип сунған:
“дөләт, шинҗаң, баҗ елиш усулини өзгәртип, баҗ елиш нисбити өстүрүлсә, йәрликниң нефит, тәбиий газ байлиқини өз алдиға чарлап ечишиға рухсәт қилиш қатарлиқ усуллар билән нефит, тәбиий газ ечишта шинҗаңдики хәлқ турмушиға техиму көп нәп йәткүзсә, көмүр байлиқи баҗ ислаһатини йолға қоюп, баҗ елиш нисбити өстүрүлсә, байлиқ чиққан җайда мәнпәәт толуқлимиси түзүми орнитилса.”

Тәңритағ ториниң бүгүнки бу һәқтики хәвиридә йәнә баян қилинишичә, уйғур район вәкиллири кәспий оттура мәктәпләрни кеңәйтиш арқилиқ ишсизлиқ нисбитини төвәнлитиш, районниң қатнаш қатарлиқ ул әслиһә қурулушини йөләш ярдәм пули бериш қатарлиқ тәклип- тәвсийәләрниму сунған. Улар йәнә “террорлуққа қарши туруш қануни” чиқиришни тәләп қилип, бу қанунни чиқарғанда хитай асасий қануни, җинайи ишлар қануни қатарлиқ қанун бәлгилимиләрни асас қилишни тәвсийә қилған. Бу тәвсийә хитай һәққидә дейилип келиватқан хитайниң миллий исян вә қаршилиқларни бир тәрәп қилғанда хәлқара қанунла әмәс, өз дөләт қанунлириниму дәпсәндә қиливатқанлиқи һәққидики тәнқидләрниң тоғрилиқини испатлимақта.

Йиғин давамида тәйинләнгән рәис нур бәкри уйғур районидики хитайниң миллий сияситиниң адиллиқ җәһәттин дуня бойичә әң адил икәнликини оттуриға қойған; у буни оттуриға қойғанда мухбирларниң соалиға җавабән әмәс, бәлки һаяҗан билән гәп қистуруп оттуриға қойған. Йәнә тәйинләнгән вәкил дилнар абдулламу райондики мәсилиләр һәққидә тохталғанда аталмиш диний әсәбийликни тилға елип өткән вә террорлуққа қаттиқ зәрбә беришни оттуриға қойған. Әмма туңган өлкилиридин кәлгән вәкил ма йинвен ши җинпиң билән сөзләшкән чеғида, уйғурларға қарита диний бесимниң күчлүклүкини оттуриға қойған, у йәнә уйғур районида йеқиндин буян күчийиватқан зораванлиқ шәклидики қаршилиқ һәрикәтлиригә райондики диний чәклимиләрни асаслиқ сәвәб дәп көрсәткән вә бу чәклимиләрни милләтләр ара зиддийәт териш дәп әйиблигән. Фейсбоктики бу һәқтә йезилған ғәйрий рәсмий хәвәрдә, ши җинпиң туңган вәкилниң сөзини диққәт билән аңлиғанлиқи вә бу һәқтә пат арида тәкшүрүш елип бериш һәққидә позитсийә билдүргәнлики тилға елинған.

Икки йиғин һәққидики хитай хәвәрлиридин диққәт тартқан бир көрүнүш, бир туңган вәкилниң тәзийә сепигә қетилмаслиқидур. Хәвәрләрдә көрситилишичә, икки йиғин башланған мәзгилдә пүтүн йиғин вәкиллири кунмиңдики вәқәдә өлгәнләргә тәзийә билдүрүп өрә сүкүттә турушқа чақирилған. Рәсимдин мәлум болушичә, йиғин залидики миңларчә вәкилниң һәммиси орнидин тутуп тәзийә билдүрүватқан шу пәйттә, бешиға ақ доппа кийгән бир туңган вәкил орнидин турмиған; бу көрүнүш вәзийәтни инчикә көзитиватқан тордашларниң күчлүк диққитини тартқан; шуңа бәзиләр инкас йезип, туңган вәкилниң кунмиң вәқәсидә уйғурлар тәрәптә туруп мәйдан ипадилигәнликини билдүрсә, бәзиләр униң әслидә мейип болуши мумкинликини, шуңа орнидин туралмиғанлиқини тәхмин қилишқан.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.