Коллектип бихәтәрлик шәртнамиси тәшкилати алдида һәл болмайватқан мәсилиләр мәвҗут

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2015.09.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Мәлумки, йеқинда таҗикистан пайтәхти дүшәнбә шәһиридә коллектип бихәтәрлик шәртнамиси тәшкилатиға әза мәмликәтләр рәһбәрлириниң нөвәттики учришиши болуп өткән иди.

Икки күн давамлашқан мәзкур учришишқа әрменийә, беларусийә, русийә, қирғизистан, таҗикистан вә қазақистан рәһбәрлири иштирак қилди. Шуни алаһидә тәкитләш керәкки, пайтәхттә қаттиқ бихәтәрлик чарилири көрүлгән болуп, бу чариләр йеқинда исян көтүргән сабиқ мудапиә министириниң орунбасари генерал абдухалим назарзодиниң һәрикәтлири билән бағлинишлиқ болди. Таҗик аммиви ахбарат васитилири тарқатқан мәлуматларға қариғанда, генерал назарзода тәрәпдарлири сақчиханиларға һуҗум қилип, бир нәччә киши өлгән вә яридар болған. Шундақтиму таҗикистан рәһбәрлики бәлгиләнгән күни учришишни өткүзгән. Тәшкилатниң бу қетимқи йиғилиши униң алдида көплигән һәл болмайватқан мәсилиләрниң мәвҗүтлуқини ашкара қилди.

Қазақистанниң “24 өз” агентлиқиниң көрситишичә, дүшәнбидә муһакимә қилинған мәсилиләрниң биринчи қатарида террорлуқ билән күрәш қилиш темиси турған болуп, һазир болупму таҗикистанниң афғанистан билән болған чегра районлирида вәзийәт хели кәскинләшкән. Қазақистан рәһбири нурсултан назарбайеф һәр қандақ бир хәвпкә зәрбә беришкә даим тәйяр болуш лазимлиқини илгири сүргән. Учришиш қатнашқучилири таҗикистанға баш хәвпниң назарзода охшаш исиянкарлар тәрипидин әмәс, бәлки қошна афғанистандин, йәни болупму ирақ вә сүрийә террорлуқ гурупписи тәрипидин келиватқанлиқини билдүрди. Н. Назарбайеф шундақла афғанистан террорлуқниң тарқилиши билән күришиштә алдинқи сәптә туруватқанлиқтин бу қошна дөләткә ярдәм беришниң интайин муһимлиқини һәмдә коллектип бихәтәрлик шәртнамиси тәшкилати даирисидә бирләшкән һәрикәтләрни елип беришниң зөрүрлүкини әскәртип мундақ дегән: “биз кабулға һәр йили озуқ-түлүк, йеқилғу, дора-дәрмәк йәткүзүп, шундақла афған яшлирини қазақистанниң алдинқи қатарлиқ алий оқуш орунлирида оқутуп, техникилиқ вә гуманитарлиқ ярдәм көрситишни давамлашуруватимиз. Райондики әһвал адәттикидәк әмәс, қошна афғанистанда террорлуқ гуруппа күчәймәктә. Тәшкилатниң коллектип күчлиридин юқири дәриҗидә җәңгиварлиқ тәләп қилинмақта.”

Русийәниң “1-канили” ниң хәвәр қилишичә, русийә президенти владимир путин ирақ вә сүрийә ислам мәмликитигә қарши күрәш елип беришта сүрийә һөкүмити билән бирлишиш тәклипини берип, сүрийә даирилири ислам мәмликити билән болған күрәшкә көплигән дөләтләрни җәлп қилалиған һаләттила бирәр нәтиҗигә еришиш мумкинликини оттуриға қойди. Учришиш қатнашқучилири бихәтәрлик шәртнамиси тәшкилатиға әза мәмликәтләрдин болупму таҗикистан вә қирғизистанға көпрәк хәвп туғулуватқанлиқтин, уларға алаһидә әһмийәт беришниң муһимлиқини көрсәткән. Русийәниң “һәрбий сиясий аналитика” журналида елан қилинған “дүшәнбидики коллектип бихәтәрлик шәртнамиси тәшкилати учришиши‏- мәркизий асияда муқимлиқни мустәһкәмләшкә қәдәм” намлиқ мақалидә ейтилишичә, қирғизистан вә таҗикистанда йүз бәргән ички зиддийәтләрни бир тәрәп қилишта тәшкилат күчлириниң пайдилинилмиғанлиқи илгири сүрүлгән болуп, буниң сәвәби мундақ чүшәндүрүлиду: “қирғиз хәлқи өзи һакимийитини орнитиш вә өзгәртиш мумкинчиликигә игә болди. Бу йеқинда қораллиқ тоқунушлар йүз бәргән таҗикистанғиму мунасивәтликтур....Амма, шуни тәкитләш керәкки, тәшкилатниң башқиму әзалири, шу җүмлидин униң һәл қилғучи мәмликити болған русийә үчүн, ички таҗик мәсилилириниң мустәқил мәмликәт сүпитидә таҗикистан пуқралириниң өзлири тәрипидин һәл қилинғини әвзәлдур. Болмиса ‛русийә басқунчилиқи‚, ‛мустәқил дөләтниң ички ишлириға арилишиш‚ һәққидә яман нийәтниң пәйда болуши мумкин.”

Әмди анализчи александир князеф өзиниң “независимая газета” да берилгән “таҗикистан йеңи пуқралар урушиға кетип бармақта” намлиқ мақалидә, дүшәнбидә болған учришишта тәшкилатқа әза мәмликәтләрдики ички вәзийәткә қариғанда, көпинчә сүрийә һәққидә, өзини ислам мәмликити дәп атиған террорлуқ гуруппа билән күрәш қилиш, тәшкилат органлиридики кадр мәсилиси вә афғанистандики вәзийәт һәққидә болғанлиқи оттуриға қоюлған.

Униң пикричә, тәшкилат өзиниң актиплиқини коллектип тез һәрикәт қилиш күчлирини җәлп қилған һалда, һәрбий метотлардин пайдилиниш билән күчәйтмәкчи икән. Хәлқара һоқуқ қанунлири бойичә тәшкилат даирисидә униң барлиқ әзалири коллектип тез һәрикәт қилиш күчлирини қоллиниш тоғрилиқ һөҗҗәт қобул қилип, андин кейин уни шу мәмликәтләрниң парламентлири тәстиқлиши һаҗәт. Мақалә аптори бу мәсилиниң бир нәччә йил мабәйнидә муһакимә қилиниватқан болсиму, амма ениқ бир нәтиҗигә келәлмигәнликини көрситиду. Буниң сәвәблирини анализчи, тәшкилат әзалириниң ташқи сияситиниң һәр хиллиқи, болупму русийәниң а қ ш вә ғәрб билән мунасивәтлириниң кәскинләшкәнлики, һәр бир тәшкилат әзасиниң ғәрб билән мунасивәтлирини мустәқил һалда елип бериш вә русийәниң ким билән болмисун өз ‏- ара тоқунушлириға арилашмаслиқ позитсийисини тутуп келиватқанлиқи билән чүшәндүриду. Мушуниң барлиқини һәл қилиш тәшкилат үчүн чоң мәсилә болуп қеливатмақта.

Зияритимизни қобул қилған сиясәтшунас ғалим агелеуоф, ислам мәмликити һәм талибан тәрипидин мәркизий асияға, болупму таҗикистан, өзбекистан һәм қирғизистанға хәвпниң сақлинип келиватқанлиқини көрситип, мундақ деди: “коллектип бихәтәрлик шәртнамиси тәшкилати бу мәркизий асия дөләтлирини һәқиқәтән қоғдап қалалайдиған күчтур. Бирла ейтип кетидиған нәрсә шуки, тәшкилат мәмликәтләрдики ички сиясий вәқәләргә қатнашмаслиқи лазим. Лекин бир яман әһвал мәвҗүтки, русийә өзи грузийә вә украина билән болған тоқунуш нәтиҗисидә империйәлик мәмликәт ролида ойнашқа мәҗбур болуп, көп вақитларда һәм өзиниң, һәм башқиларниң тәрәққиятини тутуп қалмақта. Әң асасий нәрсә тәшкилат сиясий әһвалларға арилишип қалмаслиқи керәк.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.