20 - Esir Uyghur éli tarixidiki sirliq shexs: burhan shehidining niqab ichidiki yene bir yüzi

Muxbirimiz qutlan
2014.11.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
burhan-shahidi-mao-zedong-maw.png Burhan shehidi maw zédongning jungnenxeydiki öyide Uyghur éli weziyitidin doklat bermekte. 1950-Yili 6-ay, béyjing.
(Menbe: “Burhan shehidining hayatidin resimlik toplam”)


Shinxu'a torining 3 - noyabirdiki xewirige qarighanda, xitay da'iriliri Uyghur aptonom rayonluq muzéyda “Pütün wujudini junggogha béghishlighan qizil qelb: burhan shehidining hayatidin resimlik xatiriler” namliq chong tiptiki körgezme pa'aliyitini ötküzüshke bashlighan.

Melum bolushiche, da'iriler bu körgezmini burhan shehidi tughulghanliqining 120 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen uyushturghan.

Burhan shehidining hayatigha béghishlan'ghan bu resimlik körgezme besh qisimdin teshkil tapqan bolup, uning xitay kompartiyesi we “Jungxu'a wetenperwerliki” ge bexshende qilin'ghan “Qizil qelbi” 150 parchidin artuq resim bilen körsitilgen.

Nur bekri mezkur körgezmining échilish murasimida söz qilip, burhan shehidini “Ulugh wetenperwer zat, Uyghur xelqining munewwer wekili” dep maxtighan.

Undaqta, yang zéngshin, jin shurén, shéng shisey, gomindang we xitay kompartiyesi dewride izchil halda yuqiri mensep tutqan hemde etiwarlan'ghan burhan shehidi zadi qandaq shexs? uning atalmish “Junggogha béghishlighan qizil qelbi” ning arqisigha qandaq sirlar yoshurun'ghan?

Burhan shehidi 20 - esir Uyghur élining siyasiy sehnisidiki sirliq shexs. Uning 20 - esirde Uyghur élige hökümranliq qilghan xitay militaristliri we hakimiyetliri bilenmu hem sowét ittipaqi bilenmu sirliq ichki munasiwette bolghanliqi melum.

Burhan shehidi 90 yashqa yéqinliship qalghanda yazghan “Shinjangning 50 yili” namliq bi'ografik eslimiside özining Uyghurlar wetinide zor tarixiy weqelerge shahit bolup ötküzgen yérim esirlik hayatidin hésab bérishke tirishidu. Wehalenki, u mezkur eslimiside xéli bir qisim tarixiy kechürmishlerning ich yüzini bézep körsitidu yaki yoshuridu. Uning 1929 - yilidin 1933 - yilighiche militarist jin shurénning mexpiy tapshuruqi bilen gérmaniyege qilghan sepiri del uning hayatidiki ashkara bolmighan sirlarning biridur.

Gérmaniye arxiplirining 1930 - yillardiki xitaygha munasiwetlik alaqe höjjetliri shundaqla büyük britaniyening hindistan ishliri arxipliridin melum bolghan uchurlargha qarighanda, burhan shehidi jin shurénning yolyoruqi boyiche intayin mexpiy wezipiler bilen gérmaniyege barghanliqi melum.

Resim-1: burhan shehidi 1935-yili shéngshisey teripidin altun médal bilen mukapatlan'ghanda  chüshken süriti (menbe: burhan shehidi“Shinjangning 50 yili”)
Resim-1: burhan shehidi 1935-yili shéngshisey teripidin altun médal bilen mukapatlan'ghanda chüshken süriti (menbe: burhan shehidi“Shinjangning 50 yili”)

U gérmaniyege kélip uzaq ötmeyla özi bilen bille élip kelgen we jin shurén mexpiy halda tyenjindiki chet'el bankisi arqiliq ewetken zor miqdardiki pullarni bérlindiki bankilargha amanet qoyushqa aldiraydu. Bérlinda öz namida banka resmiyiti échish qiyin bolghanliqi üchün fu'ad qazaq isimlik bir tatar kishi bilen tonushup uning yardimi bilen jin shurén bergen pullarni shwétsariye bankisigha amanet qoyidu. Shuningdin bashlap uning gérmaniyedin militarist jinshurén üchün qoral - yaragh sétiwélishtin ibaret pewqul'adde mexpiy wezipisi resmiy bashlinidu.

Yéqindin buyan ashkara boluwatqan arxip matériyalliridin melum bolushiche, jin shurén textke chiqip uzun ötmeyla öz yurti gensu ölkisini qoral küchi bilen Uyghur élige qoshuwélip öz aldigha hakimiyet tiklesh gherizide bolghanliqi melum. Shunga u téz sür'ette öz qoshunlirini ilghar qorallar bilen qorallandurup sherqqe yürüsh qilish pilani tüzidu. Burhan shehidining 1929 - yili mexpiy halda gérmaniyege ewetilishimu mushundaq arqa körünüshte meydan'gha chiqidu.

Jin shurénning buyruqi bilen burhan shehidi gérmaniyening chong - kichik sheherliride tinimsiz qatrap yürüp herbiy qoral - yaragh zawutliri bilen toxtam tüzüshke tirishidu. Wehalenki, gérmaniyedin mexpiy türde sétiwélin'ghan zor miqdardiki qoral - yaraghlarni quruqluq yoli bilen ürümchige toshush üchün sowét ittipaqining zéminidin ötüshke toghra kélidu. Shu sewebtin meyli burhan shehidi bolsun yaki jinshurén bolsun ruslarning bu sezgür sodigha bolghan gumanini qozghap qoyushtin éhtiyat qilidu. Yene bir tereptin jungxu'a min'go hökümitining bérlinda turushluq elchixanisining bu mexpiy sodining tepsilatidin xewerdar bolup qélishidinmu ensireydu. Yuqiriqi bir qatar sewebler tüpeyli burhan shehidining gérmaniyedin qoral - yaragh sétiwélish ishi intayin mexpiy we éhtiyatchanliq bilen élip bérilidu.

1931 - Yili etiyazda qumulda qozghalghan milliy inqilab jinshurénning sherqqe yürüsh qilip gensu ölkisini igilesh we Uyghur élini baza qilip öz xanidanliqini tiklesh xam xiyalini berbat qilidu. Inqilabning téz sür'et bilen kéngiyip aldi bilen turpan oymanliqigha, andin pütkül jenubqa tutushushi jin shurénni alaqzade qiliwétidu. Inqilab yalqunini tézlik bilen tunjuqturup öz hakimiyitini saqlap qélish koyigha chüshken jin shurén özining bérlindiki toluq hoquqluq wekili burhan shehidige arqa - arqidin télégramma yollap barliq imkaniyetler bilen ilghar qoral - yaraghlarni sétiwélip ürümchige ewetishni telep qilidu.

Wehalenki, sowét ittipaqining deslepki mezgillerde qumul qozghilangchilirini qollishi hemde mongghuliye arqiliq bezi yardemlerni bérishi jinshurén hökümitining sowét ittipaqi térritoriyisi arqiliq gérmaniyedin herbiy qoral - yaragh yötkesh pilanigha imkaniyet bermeydu.

1934 - Yili en'giliyege qaram hindistan hökümiti siyasiy ishlar bashqarmisidin london'gha ewetilgen mexsus höjjetliridin melum bolushiche, 1932 - yili 5 - ayda burhan shehidi özining gérmaniyediki wakaletchisi fu'ad qazaq arqiliq en'gliye hökümiti bilen herbiy qoral - yaraghlarni öz ichige alghan zor kölemlik mexpiy soda kélishimi üstide sözleshkenliki melum. Del mushu waqitta jin shurénmu ichki tereptin masliship en'giliyening qeshqerde turushluq konsulxanisining mu'awin konsulini ürümchige teklip qilidu hemde en'giliyedin ilghar tiptiki qoral - yaragh sétiwélish ishini muzakire qilidu. Buning bilen shu yili yazda jin shurén hökümitining 60 at we qéchirgha yüklen'gen qoy, böken, tülke térisi we bashqa qimmetlik buyumlar qeshqer arqiliq hindistan'gha yolgha sélinidu. Bérlinda turuwatqan burhan shehidimu fu'ad qazaq isimlik wakaletchisi arqiliq shwétsariye bankisigha amanet qoyulghan bir qisim pullarni en'gliye hésabigha ötküzidu. Xuddi burhan shehidi öz eslimiside tekitliginidek, bu sodining netijisi süpitide en'gliye terep birinchi dunya urushida ishletken 2 ming dane miltiq we 40 ming pay oqni qaraqurum yoli bilen Uyghur élige türkümge bölüp ewetidu. Bu qoral - yaraghlar taki 1933 - yili yazghiche toshulup, bir qismining yerlik Uyghur qozghilangchilarning qoligha chüshkenliki melum.

Herbiy qoral - yaragh sodisidin bashqa, burhan shehidining bérlindiki yene bir mexpiy wezipisi jin shurénning oghulliri we uruq - tughqanlirining balilirini gérmaniyediki herbiy mekteplerge kirgüzüp oqutush bolghanliq melum. Buni u öz eslimisidimu testiqlaydu.

1933 - Yili kirishi bilen militarist jin shurénning Uyghur élidiki hökümranliqi jan talishish basquchigha kiridu. Uning gérmaniye we en'giliyening ilghar qoralliri bilen qorallan'ghan armiyesi bir tereptin Uyghur qozghilangchilirining éghir zerbisige duch kelse, yene bir tereptin ma jungying qisimlirining qorshap hujum qilishigha uchraydu. Mushundaq jiddiy bir peytte, gérmaniyede 3 yilgha yéqin turup qalghan burhan shehidi özining chet'eldiki mexpiy wezipiliridin jin shurén'gha doklat bérish we yéngi wezipe tapshuruwélish üchün 1933 - yili yanwarda ürümchige qaytip kélidu.

Aridin ikki ay ötmeyla burhan shehidi jin shurénning buyruqi boyiche urush oti lawuldap turghan ürümchidin ayrilip ikkinchi qétim gérmaniyege seper qilidu. Moskwagha yétip barghanda ürümchide “12 - Aprél” siyasiy özgirishi yüz bérip, jin shurénning texttin ghulighanliqini, shéng shiseyning hakimiyet béshigha chiqqanliqini anglaydu - de, gérmaniyege bérishtin yaltiyidu. Uzun ötmeyla shéng shisey uni moskwadin chaqirtiwélip chöchek we altay wilayetlirini tinchlandurush elchisi qilip teyinleydu. Weten'ge qaytishning aldida u axirqi qétim moskwadin bérlin'gha bérip gérmaniyediki hésab - kitablirini üzüshke aldiraydu.

Jin shurénning texttin ghulishi bilen burhan shehidining gérmaniyede 3 yilgha sozulghan mexpiy xizmitimi axirlishidu. U özining bi'ografik eslimiside qumul qozghilingi partlashtin burun mexsut muhiti, tahirbeg qatarliqlar bilen birliship jin shurén'gha qarshi mexpiy teshkilat qurghanliqini hetta turpan qozghilingi yüz bergende mexsut muhitining uni turpanda qurulghusi milliy hakimiyetke rehber qilishni oylashqanliqini tilgha alidu.

Halbuki, merhum edib xéwir tömür hayat waqtida burhan shehidining eslimisidiki bir qisim toqulmilar bilen gumanliq nuqtilarni jama'etchilikke ashkarilaydu. Xéwir tömür éniq qilip, burhan shehidining eslimisidiki bayanlarning öz dewridiki tarixiy ré'alliq bilen pütünley zitliqini, uning eyni dewrde qumul - turpan qozghilangchilirigha emes, belki jin shurén hökümitige yantayaq bolghanliqini ilgiri süridu. U yene burhan shehidining gérmaniyedin sétiwalghan qoralliri bilen qorallan'ghan jin shurun armiyesining qumul - turpanda Uyghur xelqini qirghin qilghanliqini qeyt qilidu.

Undaqta, sirliq shexs burhan shehidi 1930 - yillarning bashlirida jin shurénning tapshuruqi bilen qanchilik miqdardiki altun - kömüsh we pullarni gérmaniyege élip barghan? qoral - yaragh sétiwélish üchün qanchilik pul xejligen? militarist jin shurén teripidin Uyghur xelqining qan - terini shiliwélish bilen toplan'ghan bu mal dunya kimlerning qoli bilen Uyghur xelqining milliy azadliq inqilabini basturush üchün qoral sétiwélishqa serp qilin'ghan? burhan shehidi teripidin shwétsariye bankisigha amanet qoyulghan pullarning kéyinki teqdiri qandaq bolghan?

Bu bir qatar chigish tügünlerning yéshimi öz dewrdiki arxip matériyallirining yenimu ilgiriligen halda ashkara bolushigha baghliq bolup turmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.