Америка дөләт мәҗлисидә уйғур дияридики"сақчи дөлити" һәққидә гуваһлиқ бериш йиғини ечилди (1)

Мухбиримиз әзиз
2018-07-26
Share
guwahliq-yighini-meydan Уйғурлар дияридики сиясий вәзийәт һәққидә америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән гуваһлиқ бериш йиғининиң биринчи басқучида гуваһчилар сөз қилмақта, 2018-йили 26-июл
RFA

Уйғурлар дияридики сиясий бастурушниң барғансери юқури пәллигә чиқиши өз нөвитидә америка башчилиқидики ғәрп дөләтлирини бу мәсилини мәхсус музакирә қилишқа үндимәктә. Шуниңдәк нөвәттә бу хил зулмәтниң ялғуз уйғурлар мәсилиси болуштин һалқип, аллиқачан дуня тәртипигә йеңидин тәһдит болуватқанлиқи һәққидә пикирләр оттуриға чиқмақта. Әнә шуларниң бири 26-июл күни америка дөләт мәҗлисигә қарашлиқ хитай ишлири комитети саһибханлиқида чақирилған уйғурлар дияридики бастуруш вә зор көләмлик тутқун баш тема қилинған мәхсус темидики гуваһлиқ бериш йиғини болди.

Йиғинда алди билән мәзкур комитетниң рәиси, америка кеңәш палатасиниң әзаси, 2016-йилидики америка президентлиқ сайлиминиң кандидатлиридин бири марко рубю сөз алди. У сөзиниң давамида нөвәттә хитай компартийәсиниң дөләт һакимийити болуш сүпити билән уйғурларниң барлиқ һәқ-һоқуқлирини дәпсәндә қиливатқанлиқини, бу хәлқниң нөвәттә хитай һөкүмитиниң вәһшиянә вә системилиқ болған һуҗумида дунядики әң ечинишлиқ тәқдиргә гириптар болуватқанлиқини әслитип өтти. У сөзиниң давамида америка һөкүмитигә тәклип тәриқисидә сунулған "йәр шари магнетиски қануни" ни уйғурлар дияридики бир қисим әмәлдарларға, җүмлидин 2016-йили уйғур аптоном райониға партийә секретари болуп тәйинләнгән чен чуәнгоға тәдбиқлашниң җиддий музакирә басқучида кетиватқанлиқини тәкитлиди.

У шуниңдин уйғур дияриниң омуми әһвалини чүшәндүрүп, һазирға қәдәр уйғур диярида бир милйондин артуқ уйғурниң мустәһкәм түрмә шәклидики "өгиниш мәркәзлири" гә қамалғанлиқини вә еғир қийнақларға дуч келиватқанлиқини, шараити толиму начар болған бу җайларда өлүм вәқәлириниң көпләп мәлум болуватқанлиқини, шуниңдәк һаят қалғанларниңму әң әқәллий һаятлиқ шараитидин мәһрум болуватқанлиқини, әмма сүни һәмраһтин тартилған сүрәтләр бу лагерларни шунчә ениқ көрситип турсиму, хитай һөкүмитиниң бу әһвални изчил инкар қилип келиватқанлиқини, нөвәттә лагерларға соланмай қалғанларниң өйлиригә хитай кадирларниң "туғқан болуш" намида берип йетивелишқа башлиғанлиқини сөзләп өтти.

Палата әзаси марко рубийо нөвәттә уйғурлар сиясий, иқтисад, дин вә мәдәнийәт саһәсидә дуч келиватқан қатму-қат зулумларни омумлаштуруп қариғанда бу әһвални шималий корийәдикигә толиму охшайдиған "сақчи дөлити" яки җәнубий африқидики ерқий айримчилиқ мәркәз қилинған "апартейд" түзүмигә охшитишқа болидиғанлиқини тәкитлиди.

Шуниңдин кейин бүгүнки гуваһлиқ бериш йиғининиң биринчи басқучида гуваһлиқ беришкә кәлгәнләрдин антоний кристино сөз алди. Антоний һазир америка сода министирлиқи қармиқидики "чәтәл сиясити бөлүми" ниң дириктори болуп, асаслиқи америкиниң байқут қилиш тизимликидә болған әлләргә екиспорт қилидиған мәһсулатлирини контрол қилиш ишлириға мәсул икән. У сөзидә америка ташқи сияситиниң бир қисми сүпитидә америка билән сода қилидиған, болупму техникилиқ мәһсулатлар содисиға четишлиқ мәмликәтләрниң америкидин қандақ мәһсулатларни сетивелиши һәрқачан йеқиндин көзитилидиғанлиқини, болупму инсан һәқлири дәпсәндичиликигә четишлиқ мәһсулатларға алаһидә чәклимиләр қоюлидиғанлиқини, болупму бу җәһәттә хитайға охшаш дөләтләргә алаһидә тәртип бойичә иш көрүлүп келиватқанлиқини баян қилди.

Шуниңдин кейин америкиниң иқтисадий вә иҗтимаи мәсилиләр бойичә б д т да турушлуқ әлчиси келлей куррий ханим сөз алди. У нөвәттә уйғурлар диярида әвҗигә чиққан сиясий вә диний мәсилиләргә бағлап уйғурларни бастурушниң тарихтики әң юқури пәллигә чиққанлиқини, уйғурларниң мәдәнийәт һәқлириниң тамам қолдин кәткәнликини, һазир уйғурларни бастурушниң һәрқачан "терорлуқ" билән бағлинип тәсвирлиниватқанлиқини, әң йеқинда мәлум болғандәк һәтта "тәрбийәләш мәркәзлири" дә өлүп кәткән кишиләрниң хәвириниму алалмаслиқтәк паҗиәниң (д у қ ниң рәиси) долқун әйсаниң бешиға кәлгәнликидәк көплигән җанлиқ вә әмилий мисаллар билән тәпсили чүшәндүрди.

Бу иккийлән өз баянлирини түгәткәндин кейин кеңәш палата әзалири бу гуваһчилардин соалларни сориди. Бу қатарда  марко рубийо вә башқилар бир қисим юқури техника мәһсулатлирини адәттә мушу мәһсулатлардин пайдилинип инсан һәқлирини дәпсәндә қилиши ениқ болған әлләргә сатмаслиқ бәлгиләнгәнликини, әмма америдикидики бир қисим ширкәтләрниң бундақ қилмишни садир қилишиға немә үчүн йол қоюлғанлиқини, болупму дүшмән болуши айдиңлишиватқан хитайдәк дөләтләргә немә үчүн көпләп сетилғанлиқини сориди.

Антоний буниңға җаваб берип, бир қисим мәһсулатларниң әслидә иҗабий болған саһәләр үчүн сетилғанлиқини, әмма күтүлмигәндә буларниң башқичә йолларға сәрп болуши оттуриға чиққанлиқини, шуниң билән биргә бир қисим мәһсулатларниң екиспорт қилиниши һәқиқәтәнму америкиниң ташқи сияситигә уйғун болмиғанлиқини баян қилди.

Шу қатардики соал-җаваб қатарида һәммидинму бәкрәк кишиләрниң диққтини тартқини "америкиниң әң яш кеңәш палата әзаси" дәп атиливатқан томас каттонниң соаллири болди. У дәсләп баш әлчи куррийдин нөвәттә уйғурлар диярида иҗра болуватқан қаттиқ қол сиясәтләрниң хитайниң "бир бәлвағ бир йол қурулуши" билән қайси дәриҗидә бағлиниши барлиқини сориди.

Куррий ханим буниңға җаваб берип нөвәттә уйғурлар дияриниң мушу қурулуш сәвәбидин еғир хирисларға дуч келиватқанлиқини, буниң билән уйғурларниң барғансери еғир зулумға муптила болуватқанлиқини, әмма уйғур болмиған, қазақму болмиған, әмма тохтимастин бу җайларға көчүп келиватқан көчмәнләрниң зорийиватқанлиқини баян қилди. Әмма коттон гәпни қап бәлдин үзүпла "бирни бир дәйли! сизниңчә нөвәттә давам қиливатқан һални мустәмликиләштүрүш, дәп аташқа боламду?" дәп сориди. Куррий ханим буниңға немә дәп җаваб беришни биләлмигәндәк сәл иккилинип қалғанда каттон уйғурлар дияридики хитай нопусиниң 1949-йилидики йәттә пирсәнттин 40 пирсәнткә өскәнликини әслитивиди, куррий ханим "шундақ, мутәхәссисләр мушу әһвалларға асасән бу һални мустәмликәләштүрүш, дәп қарайду" деди. Арқидин куррий ханим әслидики темиға қайтип, нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан еғир сиясий бастурушларниң "бир бәлвағ бир йол қурулуши" ниң бихәтәрлики билән алақиси барлиқини баян қилди. Әмма палата әзаси каттон йәнә бир қетим кәскинлик билән "бирни бир дәйли! һазирқи әһвалда у җайдики хитайлар мушу қурулушта изчил йетәкчилик рол ойнаватиду. Буниңда хитай компартийәсиниң ашу гуруһқа яр-йөләк болуватқанлиқи, әмма уйғурлар яки шу җайдики қазақларға охшаш мусулманларға ундақ қилмиғанлиқи муһим сәвәбму?" дәп сориди. Куррий ханим "шундақ!" дәп җаваб бәрди.

Бүгүнки гуваһлиқ бериш йиғиниға вашингтон шәһридики бир қисим уйғур җамаитиму иштирак қилған иди. Шулар қатарида д у қ ниң алий рәһбири рабийә қадир ханим зияритимизни қобул қилдуқ вә униңдин бу йиғинда немиләрни һес қилғанлиқини соридуқ. У бу һәқтә сөз қилип, бу йиғинниң өзи қатнашқан уйғурлар һәққидики әң чоң гуваһлиқ бериш йиғини болғанлиқини билдүрди.

Вашингтонда хизмәт зияритидә болуватқан д у қ ниң  рәиси долқун әйса айрим зияритимизни қобул қилғанда уйғур давасида бир қетимлиқ йүксилиш болғанлиқини көрүп йәткәнликини, шуниң билән биргә буниңдин кейинки мусапидә өзлириниң техиму зор хизмәтләрни ишлиши лазимлиқини тәкитлиди.

Бу қетимқи йиғинға вашингтон шәһридики һәрқайси ахбарат орунлириниң хадимлири, һөкүмәт хадимлири вә бир қисим әлчихана хадимлири қатнашти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт