Amérika dölet mejliside Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" heqqide guwahliq bérish yighini échildi (2)

Muxbirimiz eziz
2018-07-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo ependim guwahliq bérish yighinida sözde.  2018-Yili 26- iyul. Washin'gton d. S., amérika.
Amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo ependim guwahliq bérish yighinida sözde. 2018-Yili 26- iyul. Washin'gton d. S., amérika.
Social Media

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning barghanséri yuqiri pellige chiqishi öz nöwitide herqaysi axbarat wasitiliride orun élish bilenla cheklinip qalmastin, barghanséri köp sahelerning, jümlidin bir qisim hökümet organliriningmu küchlük diqqitini qozghap kelmekte. 26-Iyul küni amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitétining biwasite sahibxaniliqida chaqirilghan Uyghurlar heqqidiki guwahliq bérish yighini ene shularning biri.

Ikki sa'ettin köprek dawam qilghan bu qétimqi guwahliq bérish yighinining ikkinchi basquchida aldi bilen amérika awam palatasining ezasi kristofér simis nuqtiliq qilip "Yer shari magnétski qanuni" heqqide söz qildi. U bu qanunning ijra qilinishigha da'ir bezi emeliy misallar qatarida bélarosiyediki diktator lokashénkoning insan heqliri depsendichiliki üchün jazagha tartilghanliqini bayan qilghach bu qanunning heqiqetenmu muhim rollargha ige ikenlikini, shu sewebtin buni Uyghurlar duch kéliwatqan "Qabahetlik qirghinchiliq" qa jawabkar kishilerge tedbiqlashni qollaydighanliqini bildürdi. 
U sözining dawamida nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan ehwalning tolimu éghir krizis halitige yetkenlikini, melum nuqtidin alghanda milyon sandiki kishilerning "Öginish merkizi" namidiki türmilerge kolléktip halda qamilishini ikkinchi dunya urushi mezgilidiki natsistlarning zor kölemlik yighiwélish lagérliri berpa qilghinigha oxshaydighanliqini bildürdi. Shuningdin kéyin Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliq hadisilirining yene izchil dawam qiliwatqan "Mejburiy hamile chüshürüsh" qilmishi arqiliqmu köplep sadir bolghanliqini esletti.

Shuningdin kéyin ikkinchi guruppidiki guwahchilardin erkin asiya radi'osining muxbiri gülchéhre özining shexsiy kechürmishlirige birleshtürgen halda özining amérikidiki xizmiti üchün ürümchi we ghulja qatarliq jaylardiki nechche onlighan tughqanlirining, jümlidin ata-anisi we inisining yighiwélish merkezlirige élip kétilgenlikini hemde shu yosunda nöwette qamiliwatqan bir milyondin oshuq Uyghur tutqunlar qatarigha qoshulup ketkenlikini bayan qildi. 
U sözining dawamida nöwette diktatorluq asasidiki xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan zulumini tashqi dunyagha ashkarilawatqan herqandaq pa'aliyetni "Éghir jinayet" dep qarawatqanliqini, shu sewebtin özige oxshash qismetke duch kéliwatqan kishilerning köpiyiwatqanliqini, emma buningliq bilen Uyghurlar diyarida némilerning boluwatqanliqi heqqide dunyagha heqni yetküzüshtek mejburiyettin waz kechmeydighanliqini, buningda köpligen müshkülatlargha duch kelsimu özining toxtap qalmaydighanliqini tekitlidi.

Shuningdin kéyin bu guruppidiki guwahchilardin rayan sam söz aldi. Amérikidiki loyola uniwérsitétining dotsénti, doktor rayan sam ötken on nechche yil mabeynide Uyghur diyarigha köp qétim seper qilghan, shuningdek Uyghur we xitay tillirigha puxta bolushtek alahidilikini jari qildurup, qeshqer we xotendin tartip ürümchigiche bolghan jaylarda emeliy tekshürüsh we öginishte bolghan. U bu jeryanda Uyghur hazirqi zaman tarixigha da'ir köpligen nadir eserlerni neshr qildurghan. Shunga u özining biwasite kechürmishliri we alaqidar sanliq melumatlargha asasen Uyghurlar diyarida nöwette ijra boluwatqan ehwalni "Texirsiz jiddiy weziyet" dep qarash lazimliqini tekitlidi. Proféssor rayanning pikriche, "Uyghurlarning omumiy nopusining on pirsenti yaki bir milyondin artuq Uyghur qamalghan" dégen melumatlar 2018-yili yanwarda tashqi dunyagha melum bolghan. Emma shuningdin kéyinki yérim yildin köprek waqitta bu xildiki tutqunlar téximu téz sür'ette we zor kölemde dawam qilghan. Emma bu lagérlardin qoyup bérilgenlerning sani yoqning ornida. Téximu muhimi xitay hökümitining alaqidar élanliri we bashqa köpligen uchurlar bu xildiki lagérlarning köplep séliniwatqanliqini körsetmekte. Shunga mushu mezgilde yene qanchilik Uyghurning bundaq lagérlargha qamalghanliqi namelum iken. Shu sewebtin nöwette herqaysi jaylardiki nahiyilerde Uyghurlar zor sanda ghayib bolushqa bashlighanliqtin köpligen dukanlar we öyler bosh qalghan. Yalghuz qeshqerdiki bir nahiyidila ötken bir yilda yéngidin 18 daril'étam sélin'ghan. Chünki ata-aniliri "Terbiyilesh" ke élip kétilgen qaranchuqsiz balilarning sani zor derijide köpeygen.

Shuningdin kéyin rayan sam bu xil "Terbiyilesh merkezliri" ning asasiy jehettin qorqutush we mejburlash sheklini qollinish arqiliq Uyghurlarning pikir qilish uslubini pütünley özgertip chiqishni axirqi meqset qiliwatqanliqini, shuningdek köpligen xitay emeldarlarning mushundaq qilghili bolidu, dep qarawatqanliqini, emma buningda bir qisim kishilerning, bolupmu 20 yash bilen 40 yash arisidiki kishilerning nuqtiliq yoqitish nishani boluwatqanliqini, gerche hazirqi uchurlar san jehette anche köp bolmighan qiynaq we ölüm weqelirining otturigha chiqiwatqanliqini körsetsimu, buningdiki eng qorqunchluq bolghan zor kölemlik qirghin sheklining hazirche körülmigenlikini, emma axirqi yosunda bundaq qirghinning otturigha chiqishini kontrol qilishning hazirche mumkin emeslikini bildürdi.

Arqidin amérikida chiqidighan "Xitay arxipliri" zhurnilining aliy muherriri jéssika béki söz aldi. U hazirqi waqitta xitay hökümitining shunche zor sandiki Uyghurlar qamalghan bu jaylarni "Öginish merkizi", "Özgirish merkizi" dégendek chirayliq namlar bilen atiwalghan bilen bu jaygha qamalghanlarning qabahet ichide yashawatqanliqini, emma bezi mutexessislerning bu merkezlerge nishanliq bolghan milliy we diniy terkipke mensup Uyghurlarning qamalghanliqigha qarap bu jaylarni 2-dunya urushidikige oxshash "Yighiwélish lagéri" dep atawatqanliqini, shunga amérika hökümitining bix halitidiki bu bisharetlerge estayidil mu'amile qilishi lazimliqini, bolmisa buningdinmu dehshetlik bolghan aqiwetning otturigha chiqishi mumkinlikini tekitlidi.

U sözining axirida amérika hökümitige Uyghurlar diyaridiki insan heqliri mesilisini addiy mesile qatarida qarimasliq, bir qisim musulman elliri bilen alaqide bolup, xitaygha omumyüzlük bésim peyda qilish, xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi turush" namidiki yalghan-yawidaqlirigha aldinip qalmasliq, amérikigha yaki bashqa jaylargha qéchip chiqqan Uyghurlargha qolidin kélidighan yardemni ayimasliq dégendek birnechche teklipni sundi. Shundaqla "Insan heqliri depsendichilikige süküt qilishimizni biterep turghanliq, dep oylash bir türlük xataliq. Her qétim mushundaq qilsaq xitayning xorikini téximu östürüp, insan heqlirining qurbanlirini köpeytiwalimiz" dédi.

Axirida kéngesh palata ezasi marko rubiyo guwahchilardin so'allar soridi. Shuningdek Uyghurlar diyarida yüz bériwatqan bu hadisilerni heqiqetenmu ushshaq mesililer qatarida oylashqa bolmaydighanliqini éytip kélip: "Eger mushundaq ishlar dunyaning bashqa jaylirida bolghan bolsa bu heqtiki xewerler pütkül gézitlerni bir alghan bolatti" dédi. Shundaqla bu hadisini "21-Esirdiki dunyaning kelgüsidinmu muhim bolghan ehwal" dep qarashqa bolidighanliqini bildürdi.

Melum bolushiche, bu xildiki guwahliq bérish yighinida sözlen'gen nutuqlar we teklipler birdek amérika dölet mejlisining shu mesile heqqide qarar we qanun layihisi chiqirishidiki tayanch pakitlar bolidiken. Alaqidar shexsler bu heqte toxtilip, mushu xildiki pa'aliyetlerning köpiyishi Uyghur dawasining kelgüsi üchün zor derijide paydiliq bolidighanliqini tekitlewatqanliqi melum.

Toluq bet