Qorghasta parixor emeldarlar bilen xitay meblegh salghuchilar birliship yer yutmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2013.04.16
ghulja-xerite-305.jpg Uyghur élidiki ghulja shehirining orni.
RFA

Xitay hökümitining 2010-yilidin bashlap Uyghur élige qaratqan yene bir qétimliq keng échish siyasiti yeni xitayning 19 ölke, sheherliri atalmish shinjanggha nishanliq yardem bérish siyasitini yürgüzgendin buyan, Uyghur éli yerlik xelqining bayliqi, menpe'iti, heq-hoquqliri xitay köchmenlirining yenimu shiddetlik hujumlirigha uchrawatqanliqi melum. Bolupmu asasiy qatlamlardiki xitay parixor emeldarliri xitay meblegh salghuchilar bilen hemkarliship, herxil bahaniler bilen yerlik ammini yerlirini erzan sétishqa, ötünüp bérishke mejburlashtek qilmishlar Uyghur élining her jaylirida ortaq ewj éliwatqan we xelqning naraziliqini qozghawatqan éghir mesilining biridur. Yéqinda ili oblasti qorghas nahiyisidiki amma bu xil qismetlerge uchrighan we özining qanuniy hoquqini qoghdashqa qurbi yetmigenliki üchün xitaydiki bezi mikro blog we ammiwi alaqe wasitilirige uchur yollap erzini erkin chet'el axbaratlirigha yetküzüshni ötün'gen.

Uyghur élidiki bir qisim anglighuchilarning radi'omizgha ewetken uchurigha qarighanda, Uyghur élining ili oblasti qorghas nahiyisidiki yézilarda, da'iriler déhqanlarni yerlirini sétishqa mejburlighan, yerlik parixor emeldarlar déhqanning qolidin bir mo yerni 50 ming som bahalap sétiwalghandin kéyin, ustidin payda élip xitay meblegh salghuchilargha sétish arqiliq zor payda körüwatqan iken.

Sétishqa maqul bolmighanlarni bolsa yerlik saqchilar 15 künlep qamap qoyghan. Yerlik hökümet we saqchi küchliri birliship ammining yuqiri orunlargha erz qilishini qattiq tosup kéliwatqan bolup, narazi boluwatqan déhqanlargha mexsus qaranchuq qoyghan. Bu arida mexpiy uyushqan on nechche déhqan aptonom rayonluq hökümetke erz qilish üchün ürümchige yolgha chiqqan bolsimu, qorghastiki saqchilar xewer tapqan haman erzdarlarni kéchilep qoghlap bir qanchisini tutqan we yérini sétip bérishke, erz qilmasliqqa mejburiy qol qoydurghan.

Erzdar déhqanlarning qutulup qalghanliri bolsa yenila birer péshkellikke yoluqushtin qorqup qéchip yürgen bolup, qorghastiki heq-hoquqliridin mehrum qéliwatqan xelqning halini torlarda élan qilish we bu arqiliq chet'el axbaratlirigha yetküzüshni hawale qilghan iken.

Biz bu ehwallardin qorghas nahiyilik hökümet orunlirining xewiri bar-yoqluqini bilish üchün qorghas nahiyilik hökümet erziyet ishxanisi bilen alaqileshtuq, emma téléfonni alghan xadim bu heqte melumat bérelmeydighanliqini éytip ziyaritimizni ret qildi.

Qorghas nahiyilik jama'et xewpsizlik idarisige qaratqan téléfon ziyaritimiz oxshashla ret qilishqa uchridi.

Qorghas nahiyisi süydüng baza saqchixanisigha téléfon qilip déhqanlarning yérini sétishqa mejburlashqa da'ir ehwallarni soriduq, téléfonni alghan saqchi bu organning hökümetning qattiq bashqurush da'iriside bolghachqa qalaymiqan jawab bérelmeydighanliqini bildürdi, biz yene uningdin ammining erz qilish erkinliki bar-yoqluqini, erzdarlargha qarita alahide bashqurush nizami bar-yoqluqini soriduq, u, her qandaq ademning erz qilish hoquqi bar, bu xil erkinlikige héchkim tosqunluq qilmaydu, dédi.

Gerche qorghas déhqanlirining yer sétishqa mejburlinishigha da'ir tarqalghan uchurning yer-nam, waqit we orun qatarliq détalliri toluq bolmighan bolsimu, Uyghur élidiki xitay hökümet teshwiqat wasitilirining yéqindin buyan meblegh sélish we yer échish qatarliqlargha da'ir uchurliridin qorghas nahiyiside yéqinqi ikki yildin buyan heqiqetenmu nurghun xitay shirket karxanilirining “Shinjanggha nishanliq yardem” wasitisi bilen kirip yerlishiwatqanliqi melum boldi.

Shinjang iqtisad gézitining 3-aprél basqan “Qorghasta üch ming déhqan yerliridin chiqip keldi” serlewhilik xewiride lengger yézisidila 600 a'ililik déhqanning 5 ming mo yérini ötküzüp bérip sirtlargha ishlemchilikke bérishqa teyyarliq körüwatqanliqi tilgha élin'ghan. Shundaqla qorghasta 13 yéza, kentning üch ming déhqan a'ilisi jem'iy 18ming mo yerni shendung, jyangsu qatarliq jaylardin kelgen nishanliq meblegh salghuchilargha 15 yilliq ijarige ötünüp bérip iqtisadiy kirimini ashurghanliqini, yerliridin ayrilghan déhqanlarning ikkinchi, üchinchi kesiplerni qilish üchün yurttin ayrilip sirtlargha chiqip közini échiwatqanliqini tilgha alghan.

Shinxu'a agéntliqining 2012-yili 11-séntebir “Meblegh chaqirishta qorghas nahiyisi kim bilen musabiqige chüshti?” dégen xewiride körsitishiche, qorghas nahiyisi xitay ölkilerdin meblegh chaqirishta bir qatar étibar siyasetlirini yolgha qoyup, chingsixoza iqtisad alahide échiwétish rayonining ghelibilik pütüp yolgha qoyulushigha asas yaratti déyilgen.

Xewerde körsitilishiche, “Qorghas nahiyisi ichkiridin meblegh chaqirish arqiliq özidiki yer keng, emma téxnika we meblegh yétishmeslikni hel qiliwatqan bolsa, xitaydiki 19 ölke, sheherdiki kan karxanilar, meblegh salghuchilarni tereqqiyat meydani yeni yer-zémin bilen teminlidi, buningdin ikki terep teng menpe'etlinidighan purset yaritildi” dep körsetken.

Qorghas nahiyisi sirttin meblegh salghan xitay karxanilirigha 2010-yili-1 aydin étibaren bir yilghiche tijaret béji almasliq, ikki yilghiche karxana tapawet béji almasliq, üchinchi yildin beshinchi yilghiche tapawet béjining yérimini bikar qilishtek alahide étibar siyasiti chiqarghan we yene yerlik xam eshyalarni échishni asas qilghan barliq chong-kichik karxanilardin bajda 15% étibar bérish siyasetlirini qollanmaqta iken. Buning türtkiside 2012-yili qorghas nahiyisi asasliq kan échish, déhqanchiliq, sana'et, tashqi soda qatarliq türler boyiche 145 türde xitay karxaniliri bilen toxtam tüzgen.

Qorghas nahiyisining köp qismini yene xitay ishlepchiqirish qurulush armiyisi 4-déwiziyisi igiligen. Biz qorghas nahiyisige 19 ölke, sheherning kirishi bilen qorghasta qandaq özgirishler boluwatqanliqini bilish üchün nahiyidiki amma bilen alaqileshtuq, 4-déwiziyining 64-polkida olturushluq bir köchmen ziyaritimizni qobul qildi.

Bu xitay hazirche xitaydin kéliwatqan meblegh salghuchilarning téxi bingtu'en tewesige kirelmigenlikini, emma ikki yildin buyan yerlik yéza-kentlerde yer igileshning intayin shiddetlik boluwatqanliqini, buning bilen yerliridin ayrilghan déhqanlarning sirtlargha kolléktip ishleshke kétiwatqanliqini bildürdi.

Uning déyishige qarighanda, yerlik parixor emeldarlarmu heddidin éshiwatqan bolup, xelqning qolidin yerni erzan élip meblegh salghuchilargha qimmet sétip otturidin payda alidighan qanunsiz ishlarning ewj alghan, u, xelq narazi boluwatqan bolsimu, emma ularning gépini anglaydighan yer yoqluqini bildürdi.

Bu bingtu'enlik xitay yene, yéqindin buyan kéliwatqan meblegh salghuchilar déhqanlarning yerlirini kötüre alghan yaki sétiwalghandin kéyin sey‏-köktat we yémeklik pishshiqlap chiqirishni kücheytip, bingtu'enning sodisighimu riqabet yaritiliwatqanliqini, buningdin bingtu'endikilergimu iqtisadiy ziyan élip kéliwatqanliqidin aghrindi.

Qorghas nahiyisi, ili oblastidiki déhqanchiliq we charwichiliqni asas qilidighan, yer kölimi 5460 kwadrat kilométir,bingtu'enni qoshqanda 360 mingdin artuq nopusqa ige. Su we tupraqqa bay, qazaqistan bilen eng yéqin chégra rayonigha jaylashqan jughrapiyilik we iqtisadiy we gyostratégiye jehetlerde zor ewzelliklerge ige bir chong nahiye. Jem'iy 13 yéza, kent bar, bingtu'enni qoshqanda nahiyidiki binem yer kölimi 964 ming mo yer bolup, buning yérimi bingtu'en'ge tewe, kishi béshigha toghra kélidighan binem yer emeliyette öch mogha yetmeydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.